મૃત્યુ સૂતક દરમિયાન કયા કાર્યો કરવા પર હોય છે પ્રતિબંધ?
સનાતન ધર્મમાં જન્મ અને મૃત્યુ બંને સાથે જોડાયેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ રીતિ-રિવાજો અને ધાર્મિક નિયમો જણાવવામાં આવ્યા છે. ગરુડ પુરાણમાં આ નિયમોનો વિસ્તૃત ઉલ્લેખ મળે છે. પરિવારના કોઈ સભ્યના અવસાન પછી પરિવારમાં ચોક્કસ સમયગાળા માટે જે અશુદ્ધિ કે શોકનો સમય માનવામાં આવે છે, તેને ‘મૃત્યુ સૂતક’ અથવા ‘પાતક’ કહેવામાં આવે છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન પરિવારના સભ્યોએ માનસિક સંયમ અને સાદગીનું પાલન કરવાનું હોય છે. આવો જાણીએ કે મૃત્યુ સૂતક કેટલા દિવસ સુધી લાગુ રહે છે અને આ સમયગાળા દરમિયાન કયાં કાર્યો કરવા પર મનાઈ હોય છે.
કેટલા દિવસ સુધી લાગે છે મૃત્યુ સૂતક?
ધાર્મિક માન્યતાઓ અને ગરુડ પુરાણ અનુસાર, ઘરમાં કોઈનું અવસાન થવા પર સામાન્ય રીતે 10 થી 13 દિવસ સુધી મૃત્યુ સૂતક માનવામાં આવે છે.
-
પ્રભાવી તારીખ: સૂતક કાળ વ્યક્તિના અવસાનના દિવસથી જ શરૂ થયેલો માનવામાં આવે છે, ન કે તેના અગ્નિસંસ્કારના દિવસથી.
-
સમાપ્તિ: 13મા દિવસે (તેરમી) પર હવન, શુદ્ધિ યજ્ઞ, પિંડદાન અને બ્રાહ્મણ ભોજન પછી જ ઘર અને પરિવારના સભ્યોની શુદ્ધિ થાય છે અને સૂતક કાળ સમાપ્ત થાય છે.
(અલગ-અલગ સમાજો, જ્ઞાતિઓ અને પારિવારિક પરંપરાઓના આધારે સૂતકના સમયગાળામાં થોડો-ઘણો તફાવત હોઈ શકે છે.)
મૃત્યુ સૂતક દરમિયાન શું-શું કરવું વર્જિત છે?
સૂતક કાળ દરમિયાન પરિવારના સભ્યો માટે અનેક ધાર્મિક, સામાજિક અને દૈનિક ગતિવિધિઓ પર પ્રતિબંધ હોય છે:
-
પૂજા-પાઠ અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાન: આ સમયગાળા દરમિયાન ઘરના મંદિરમાં દીવો-બત્તી પ્રગટાવવા, દેવી-દેવતાઓની પૂજા કરવી, હવન અથવા કોઈપણ પ્રકારનો જપ-તપ કરવો સંપૂર્ણપણે વર્જિત માનવામાં આવે છે.
-
ધાર્મિક ગ્રંથોનો અભ્યાસ: ગરુડ પુરાણ સિવાય અન્ય કોઈપણ ધાર્મિક ગ્રંથ, જેમ કે- વેદ, રામાયણ કે ભગવદ્ગીતાનો પાઠ કરવામાં આવતો નથી.
-
માંગલિક કાર્યો: લગ્ન, સગાઈ, મુંડન, ગૃહ પ્રવેશ અથવા કોઈપણ પ્રકારના નવા અને શુભ કાર્યોનું આયોજન કરવામાં આવતું નથી અને ન તો આવા કોઈ સમારોહમાં સામેલ થવાય છે.
-
અભિવાદન અને ચરણ સ્પર્શ: સૂતક કાળમાં કોઈના પગ સ્પર્શ કરવા કે પોતાના પગ સ્પર્શ કરાવવા મનાઈ હોય છે. ઘરમાં આવતા મહેમાનોનું હાથ જોડીને કે ભેટીને પારંપરિક સ્વાગત કે અભિવાદન કરવામાં આવતું નથી.
-
શારીરિક સ્પર્શ અને અંતર: આ સમયગાળા દરમિયાન લોકો સાથે ભેટી પડવું અથવા કોઈને અનાવશ્યક સ્પર્શ કરવો વર્જિત હોય છે.
-
રસોઈ અને ભોજન સંબંધિત નિયમો: ભોજનમાં હળદરનો પ્રયોગ કરવામાં આવતો નથી. આ ઉપરાંત, પરિવારના સભ્યોએ બહાર કોઈ સામૂહિક ભોજન કે પંક્તિમાં જમવું જોઈએ નહીં.
-
શૃંગાર અને નવા વસ્ત્રો: નવા કપડાં પહેરવા, વાળ કે દાઢી કપાવવી અથવા કોઈપણ પ્રકારનો શૃંગાર કરવો મનાઈ હોય છે.
-
દાન-દક્ષિણા: સૂતક કાળ દરમિયાન ન તો કોઈને દાન આપવામાં આવે છે અને ન તો કોઈની પાસેથી દાન લેવામાં આવે છે. વાસ્તવિક દાન-પુણ્યની પ્રક્રિયા 13મા દિવસે શુદ્ધિ પછી જ કરવામાં આવે છે.
સૂતક કાળનું ધાર્મિક મહત્ત્વ
ધાર્મિક દષ્ટિકોણથી મૃત્યુ સૂતકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દિવંગત આત્માની શાંતિ અને પરિવારના સભ્યોના માનસિક તથા શારીરિક સૌચ (શુદ્ધિ) ને સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ સમય શોક વ્યક્ત કરવાનો, સંયમ રાખવાનો અને દિવંગત આત્માની સદ્ગત માટે પ્રાર્થના કરવાનો હોય છે.
