સુપ્રીમ કોર્ટે ‘મહાપ્રભુ જગન્નાથ’ એનિમેટેડ ફિલ્મની રિલીઝ પર રોક લગાવવાનો ઇનકાર કર્યો: “જો આવું થશે, તો રામાયણ-મહાભારત વિશે બધું જ અટકી જશે”
ભારતીય સિનેમા અને કલા જગતમાં પૌરાણિક કથાઓ તથા ભગવાન પર આધારિત ફિલ્મો હંમેશાં ચર્ચાનો વિષય રહી છે. તાજેતરમાં જ ભગવાન શ્રી જગન્નથજીના જીવન અને તેમની લીલાઓ પર આધારિત એક નવી એનિમેટેડ ફિલ્મ ‘મહાપ્રભુ જગન્નથ’ (Mahaprabhu Jagannath Movie) ની રિલીઝને લઈને કાનૂની અને રાજકીય મોરચે મોટો ઘમાસાન જોવા મળ્યો છે.
ઓડિશા સરકાર દ્વારા આ એનિમેટેડ ફિલ્મના પ્રદર્શન પર કાયમી રોક લગાવવાની માંગ સાથે સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. જોકે, દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ઓડિશા સરકારની આ અરજીને ફગાવી દીધી છે અને ફિલ્મની રિલીઝનો રસ્તો સાફ કરી દીધો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે ખૂબ જ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ટિપ્પણી કરી છે કે અદાલતે કલા અને સર્જનાત્મકતાના માર્ગમાં દખલગીરી ન કરવી જોઈએ. આ લેખમાં આપણે આ સમગ્ર વિવાદ, કોર્ટની કડક ટિપ્પણીઓ અને ફિલ્મના પ્રવાસ વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
સુપ્રીમ કોર્ટે ઓડિશા સરકારની અરજી ફગાવી
બુધવારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં ‘મહાપ્રભુ જગન્નથ’ એનિમેટેડ ફિલ્મને લઈને સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી. અદાલતે ફિલ્મની રિલીઝ પર સ્ટે (રોક) લગાવવાનો સ્પષ્ટ ઇન્કાર કરી દીધો છે. આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્નાએ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ અને માર્મિક ટિપ્પણી કરી હતી.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો દરેક નાની-મોટી બાબતમાં સંવેદનશીલતા દાખવીને થોડા લોકોની રિટ અરજીના આધારે પ્રતિબંધો મૂકવામાં આવશે, તો ભારતમાં હિન્દુ દેવી-દેવતાઓ અથવા પૌરાણિક ગાથાઓ પર કોઈ પણ પ્રકારની કલા કૃતિ કે ફિલ્મ બનાવી શકાશે નહીં. કોર્ટે વધુમાં ઉમેર્યું કે દરેક વ્યક્તિ અને કલાકાર પાસે પોતાની મૌલિક રચનાત્મકતા (Creativity) હોય છે, અને જો ન્યાયાલય આવા મામલાઓમાં બિનજરૂરી રોક લગાવશે તો કલાનું ગળું ઘુંટાશે.
“જો આવું થશે તો રામાયણ અને મહાભારત પણ બંધ થઈ જશે”
સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ બી.વી. નાગરત્નાએ અત્યંત નોંધપાત્ર વાત કરતા કહ્યું કે, “જો આપણે આ પ્રકારના મામલાઓમાં સ્ટે ઓર્ડર આપવા માંડીશું, તો પછી દેશમાં રામાયણ અને મહાભારત પર આધારિત તમામ નાટકો, ફિલ્મો અને કલાઓ પણ બંધ થઈ જશે.”
આ ટિપ્પણી એ વાત સ્પષ્ટ કરે છે કે ન્યાયાલય કલાત્મક સ્વતંત્રતા અને ધાર્મિક આસ્થા વચ્ચે એક સંતુલન જાળવી રાખવા માંગે છે. કોઈપણ ધાર્મિક વિષય પર ફિલ્મ બનાવતી વખતે તેની પવિત્રતા જળવાઈ રહેવી જોઈએ, પરંતુ માત્ર પૌરાણિક પાત્રો પર આધારિત હોવાના કારણે જ તેને અગાઉથી પ્રતિબંધિત કરી દેવી એ યોગ્ય નથી.
17 જુલાઈના આદેશ અને રથયાત્રાનો સંદર્ભ
આ વિવાદની શરૂઆત અગાઉના તબક્કાથી જોડાયેલી છે. અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટે 17 જુલાઈના રોજ આ મામલે સુનાવણી કરતા ફિલ્મની રિલીઝ પર અસ્થાયી રોક લગાવી હતી. તે સમયે કોર્ટે નિર્માતાઓને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે વિશ્વ પ્રસિદ્ધ ‘પવિત્ર રથયાત્રા’ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી આ ફિલ્મ રિલીઝ ન કરવામાં આવે.
ઉલ્લેખનીય છે કે ઓડિશાના પુરી ખાતે જગન્નથ રથયાત્રા 16 જુલાઈથી શરૂ થઈને 27 જુલાઈ સુધી ચાલી હતી. કોર્ટે પોતાના આદેશમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે 28 જુલાઈ કે તેના પછી ફિલ્મ નિર્માતાઓ તેને રિલીઝ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે. રથયાત્રા સંપન્ન થયા બાદ નિર્માતાઓએ ફિલ્મને આગળ ધપાવવાની તૈયારી કરી, પરંતુ દરમિયાનમાં ઓડિશા સરકારે હાઈકોર્ટના જૂના આદેશના આધારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પુનઃ અરજી દાખલ કરીને ફિલ્મના પ્રદર્શન પર કાયમી રોક માંગતા નવો વિવાદ ઊભો થયો હતો.
હાઈકોર્ટનો આદેશ અને ‘એલે એનિમેશન’ ની કાનૂની લડત
આ સમગ્ર વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ પર નજર કરીએ તો, અગાઉ ઓડિશા હાઈકોર્ટે ‘ભગવાન જગન્નથ’ એનિમેટેડ ફિલ્મની રિલીઝ પર પ્રતિબંધ મૂકતો આદેશ આપ્યો હતો. હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયથી ફિલ્મ નિર્માતાઓને મોટો આર્થિક અને માનસિક ફટકો પડ્યો હતો.
આ સ્થિતિમાંથી બહાર આવવા માટે ફિલ્મના નિર્માતા—‘એલે એનિમેશન પ્રાઈવેટ લિમિટેડ’ (Ale Animation Pvt Ltd)—એ હાઇકોર્ટના નિર્ણય સામે સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખટખટાવ્યા હતા. તે સમયે સુપ્રીમ કોર્ટે નિર્માતાઓને રાહત આપી હતી અને રથયાત્રાના સમયને ધ્યાનમાં રાખીને તારીખ નક્કી કરી હતી. હવે તાજેતરના નિર્ણયમાં પણ સુપ્રીમ કોર્ટે રાજ્ય સરકારની વાંધાજનક અરજીને ફગાવીને ફરી એકવાર નિર્માતાઓના પક્ષમાં ફેંਸલો આપ્યો છે, જેનાથી નિર્માતાઓમાં રાહતની લાગણી ફેલાઈ છે.
ધાર્મિક આસ્થા અને એનિમેશન સિનેમા
આધુનિક સમયમાં ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધવાની સાથે-સાથે બાળકો અને યુવાનો સુધી આપણી પૌરાણિક સંસ્કૃતિ, ભગવાનની લીલાઓ અને ધાર્મિક ઇતિહાસ પહોંચાડવા માટે એનિમેશન માધ્યમનો મોટા પાયે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. એનિમેટેડ ફિલ્મો દ્વારા નવી પેઢી પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે સરળતાથી જોડાઈ શકે છે.
જોકે, જ્યારે પણ કોઈ ધાર્મિક પાત્ર કે દેવી-દેવતાઓ પર આધારિત ફિલ્મ બને છે, ત્યારે તેની પવિત્રતા જાળવવાની જવાબદારી નિર્માતાઓની હોય છે. સાથે જ, કલાકારો અને સર્જકોને પણ પોતાની રચનાત્મક અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા મળવી એટલી જ જરૂરી છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ તાજેતરનો ફેંસલો કલા અને સર્જનાત્મક સ્વતંત્રતાના સમર્થનમાં એક મોટું સીમાચિહ્ન સાબિત થશે.
એનિમેટેડ ફિલ્મ ‘મહાપ્રભુ જગન્નાથ’ માંથી કાનૂની અવરોધો દૂર થઈ ગયા છે અને હવે તેની રિલીઝનો માર્ગ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થઈ ગયો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના આ કડક અને સ્પષ્ટ ચુકાદાથી ઓડિશા સરકાર અને વિપક્ષી પક્ષોને મોટો ફટકો પડ્યો છે. કોર્ટની આ ટિપ્પણી ફક્ત એક ફિલ્મ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ભારતીય લોકશાહીમાં કલાત્મક સ્વતંત્રતાના અધિકારને વધુ મજબૂત બનાવે છે. આગામી દિવસોમાં, આ ફિલ્મ થિયેટરોમાં દર્શકો માટે ઉપલબ્ધ થશે અને લોકો એનિમેશન દ્વારા ભગવાન જગન્નાથની દિવ્ય કથાનો આનંદ માણી શકશે.
