આંગળીઓના ટાચકા ફોડવા: શું તે ખરેખર જોખમી છે? જાણો હાડકાંના ‘ચટપટ’ અવાજ પાછળનું અસલી વિજ્ઞાન
આપણામાંથી ઘણા લોકોને આળસ દૂર કરવા અથવા તણાવ ઓછો કરવા માટે આંગળીઓના ટાચકા ફોડવા (Knuckle Cracking) ગમે છે. અવારનવાર આપણને વડીલો પાસેથી સાંભળવા મળે છે કે “ટાચકા ના ફોડ, હાડકાં નબળા પડી જશે” અથવા “ઘડપણમાં ગઠિયા (Sandhavaat/Arthritis) થઈ જશે”. પરંતુ શું આ વાતોમાં કોઈ વૈજ્ઞાનિક સત્ય છે? આધુનિક સંશોધન અને તબીબી વિજ્ઞાન આ ‘માન્યતા’ વિશે કંઈક અલગ જ કહે છે.
કેમ આવે છે ‘પોપ’ જેવો અવાજ?
હાડકાં ચટકવાનો અવાજ એનો અર્થ એ નથી કે તમારા હાડકાં પરસ્પર ઘસાઈ રહ્યા છે કે તૂટી રહ્યા છે. આપણા સાંધામાં (જેમ કે આંગળીઓના વેઢા) ‘સિનોવિયલ ફ્લુઇડ’ (Synovial Fluid) નામનું એક પ્રવાહી હોય છે, જે સાંધાને ચીકણાશ પૂરી પાડે છે.
જ્યારે આપણે સાંધાને ખેંચીએ છીએ, ત્યારે સાંધાની અંદરની જગ્યા (Volume) વધી જાય છે અને દબાણ (Pressure) અચાનક ઘટી જાય છે. આ ઓછા દબાણની સ્થિતિમાં, સિનોવિયલ ફ્લુઇડમાં ઓગળેલા વાયુઓ (જેમ કે નાઇટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ) પરપોટાના સ્વરૂપમાં બહાર આવે છે. આ પ્રક્રિયાને કેવિટેશન (Cavitation) અથવા ટ્રાઇબોન્યુક્લિએશન (Tribonucleation) કહેવામાં આવે છે. તાજેતરના સંશોધનો, જેમાં રિયલ-ટાઇમ MRI નો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, તે જણાવે છે કે આ અવાજ આ પરપોટા બનતી વખતે પેદા થાય છે. એકવાર ટાચકા ફોડ્યા પછી ફરીથી ફોડવા માટે લગભગ ૨૦ મિનિટનો સમય લાગે છે, કારણ કે વાયુઓને ફરીથી પ્રવાહીમાં ઓગળવા માટે સમય જોઈએ છે.
ગઠિયાનો ડર: હકીકત કે માત્ર એક વાર્તા?
સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આનાથી આર્થરાઈટિસ (ગઠિયા) થાય છે? વિજ્ઞાનનો સ્પષ્ટ જવાબ છે— ના.
- ડો. ડોનાલ્ડ ઉંગરનો પ્રયોગ: ડો. ડોનાલ્ડ ઉંગરે ૫૦ થી વધુ વર્ષો સુધી પોતાના ડાબા હાથની આંગળીઓના ટાચકા ફોડ્યા, જ્યારે જમણા હાથને ક્યારેય અડક્યા નહીં. તેમના સંશોધનના અંતે, બંને હાથમાં કોઈ તફાવત જોવા મળ્યો નહીં અને તેમને કોઈપણ હાથમાં ગઠિયાની તકલીફ થઈ નહીં.
- મોટા અભ્યાસો: ૨૦૧૧ના એક અભ્યાસમાં ૫૦ થી ૮૯ વર્ષની વયના લોકોના હાથના એક્સ-રેની તપાસ કરવામાં આવી હતી અને જાણવા મળ્યું હતું કે ટાચકા ફોડનારા અને ન ફોડનારા લોકો વચ્ચે ગઠિયા થવાના જોખમમાં કોઈ ખાસ તફાવત નહોતો.
ફાયદા અને નુકસાન: સંશોધન શું કહે છે?
જોકે આનાથી ગઠિયા થતા નથી, પરંતુ તેની અન્ય અસરો હોઈ શકે છે:
- પકડ અને સોજો: ૧૯૯૦ના એક અભ્યાસમાં એવું સૂચવવામાં આવ્યું હતું કે આદતવશ ટાચકા ફોડવાથી હાથમાં હળવો સોજો આવી શકે છે અને પકડવાની શક્તિ (Grip Strength) ઓછી થઈ શકે છે.
- કાર્ટિલેજની જાડાઈ: આનાથી વિપરીત, તુર્કીમાં થયેલા એક સંશોધનમાં અલ્ટ્રાસાઉન્ડ દ્વારા જોવામાં આવ્યું કે ટાચકા ફોડનારા લોકોના સાંધાના કાર્ટિલેજ (Cartilage) ખરેખર વધુ જાડા થઈ જાય છે, જે સાંધાના સ્વાસ્થ્ય માટે હકારાત્મક હોઈ શકે છે.
- માનસિક સંતોષ: ઘણા લોકો તણાવમાંથી રાહત અને સાંધાની ગતિશીલતા વધારવા માટે આને માનસિક અને શારીરિક સંતોષ માને છે.
સાવધાન: આ ક્યારે જોખમી હોઈ શકે?
હાડકાના નિષ્ણાતો (Orthopedicians) કહે છે કે જ્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા દર્દ રહિત છે, ત્યાં સુધી કોઈ નુકસાન નથી. જોકે, નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે:
૧. જો ટાચકા ફોડતી વખતે તીવ્ર દુખાવો અનુભવાય.
૨. જો સાંધામાં સતત સોજો રહેવા લાગે.
૩. જો કોઈ ઈજા કે પડ્યા પછી આ અવાજ શરૂ થયો હોય.
ખાસ નોંધ: ગરદન કે કમરને જોરથી ઝટકો આપીને ટાચકા ફોડવા નસો માટે જોખમી હોઈ શકે છે.
આંગળીઓના ટાચકા ફોડવા સામાન્ય રીતે એક હાનિરહિત આદત છે. તે હાડકાંની મજબૂતી ઘટાડતું નથી અને તે ગઠિયાનું કારણ પણ નથી. હવે જ્યારે કોઈ તમને ટોકે, ત્યારે તમે તેમને વિજ્ઞાનનો આ પક્ષ સમજાવી શકો છો!
