તમારી કિડની તમને ચેતવણી આપી રહી છે? ‘ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ’ને ઓળખો અને સમયસર સાવધાન બનો

કિડની ફિલ્ટર લીક થઈ રહ્યા છે? આ ૬ લક્ષણોને ભૂલથી પણ અવગણશો નહીં!

આપણે ઘણીવાર આપણા શરીરના મહત્વના અંગોની કદર ત્યારે જ કરીએ છીએ જ્યારે તેમાં કોઈ ગંભીર સમસ્યા ઊભી થાય. કિડની પણ આ બાબતમાં અપવાદ નથી. આપણા શરીરમાં રહેલા આ બે વાલ જેવા આકારના અંગો દિવસ-રાત કામ કરીને દરરોજ લગભગ ૧૮૦ લિટર લોહીનું શુદ્ધિકરણ કરે છે. તેઓ નકામો કચરો બહાર કાઢે છે અને શરીર માટે જરૂરી પોષક તત્વોને સાચવી રાખે છે. પરંતુ, જો આ ફિલ્ટરેશન સિસ્ટમમાં ક્યાંક સૂક્ષ્મ લિકેજ (leakage) શરૂ થાય, તો મૂલ્યવાન પ્રોટીન પેશાબ વાટે બહાર નીકળવા લાગે છે. આ એક ગંભીર સ્થિતિની ચેતવણી છે, જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ’ (Glomerulonephritis) કહેવામાં આવે છે.

ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ એટલે શું?

ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ એ કિડનીની અંદર રહેલા ગ્લોમેરુલી (glomeruli) નામના નાના ફિલ્ટર યુનિટમાં થતી બળતરા (inflammation) ની સ્થિતિ છે. સામાન્ય રીતે આ ફિલ્ટર્સ એટલા સૂક્ષ્મ હોય છે કે તે પ્રોટીન અને રક્તકણો જેવા મોટા અણુઓને પેશાબમાં જતા રોકે છે. પરંતુ જ્યારે આ ફિલ્ટર્સમાં સોજો કે બળતરા થાય, ત્યારે પ્રોટીન અને ક્યારેક લોહી પણ પેશાબ વાટે બહાર નીકળવા લાગે છે. સમય જતાં, આ નુકસાન કિડનીની કચરો દૂર કરવાની અને પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવાની ક્ષમતાને ક્ષીણ કરી નાખે છે, જેનાથી ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD) થવાનું જોખમ વધી જાય છે.

મણિપાલ હોસ્પિટલના યુરોલોજી અને રીનલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટના ચેરમેન ડૉ. (કર્નલ) રાજીવ સૂદ કહે છે, “આ બીમારી વિશે જાગૃત રહેવું અને તેના સંકેતોને વહેલા પકડવા ખૂબ જરૂરી છે, જેથી કિડનીને તંદુરસ્ત રાખી શકાય અને સ્વાસ્થ્ય પર થતી તેની ખરાબ અસરોથી બચી શકાય.”

કિડનીના ફિલ્ટર્સ કેમ લીક થવા લાગે છે?

ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસ માટે કોઈ એક ચોક્કસ કારણ જવાબદાર નથી. આ બીમારી પાછળ ઘણા સ્વાસ્થ્ય સંબંધી કારણો હોઈ શકે છે:

• લ્યુપસ જેવી ઓટો-ઈમ્યુન બીમારીઓ.

• ડાયાબિટીસને કારણે કિડનીને થતું નુકસાન.

• અમુક ગંભીર પ્રકારના ઈન્ફેક્શન.

• વેસ્ક્યુલાઈટિસ (રક્તવાહિનીઓમાં સોજો).

• આનુવંશિક કારણો.

• પર્યાવરણીય પરિબળો.

ડૉ. સૂદના મતે, “કારણ કે આ રોગ પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે, તેથી સારવારમાં સૌથી મહત્વનું પગલું એ છે કે આ રોગના મૂળ કારણને ઓળખવામાં આવે.”

આ લક્ષણોને ક્યારેય અવગણશો નહીં

ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસનો સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે તેના લક્ષણો ખૂબ જ સામાન્ય લાગે છે અને લોકો તેને સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા સમજીને અવગણે છે. નીચેના સંકેતો પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ:

૧. ફેણવાળો પેશાબ (Foamy Urine): જો પેશાબ કરતી વખતે ટોયલેટમાં સતત ફેણ દેખાતી હોય, તો તેનો અર્થ એ હોઈ શકે કે પેશાબમાં વધુ પડતું પ્રોટીન નીકળી રહ્યું છે. આ કિડનીને થતા નુકસાનની સૌથી પહેલી નિશાની છે.

૨. સોજા (Edema): શરીરમાંથી પ્રોટીન ઘટી જવાથી પ્રવાહીનું સંતુલન ખોરવાય છે, જેને કારણે આંખોની આસપાસ, પગમાં, ઘૂંટીમાં કે પગના પંજામાં સોજા આવવા લાગે છે.

૩. થાક અને નબળાઈ: જ્યારે કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે, ત્યારે શરીરમાં કચરો (waste products) જમા થવા લાગે છે, જેનાથી સતત થાક અને ઓછી ઉર્જા જેવો અનુભવ થાય છે.

૪. હાઈ બ્લડ પ્રેશર: કિડની પ્રવાહી અને મીઠા (salt) નું સંતુલન જાળવવામાં નિષ્ફળ જાય ત્યારે બ્લડ પ્રેશર વધવા લાગે છે.

૫. પેશાબમાં લોહી: પેશાબનો રંગ ગુલાબી, લાલ, કથ્થઈ કે કોલા જેવા રંગનો દેખાય તો તે કિડની ફિલ્ટરની બળતરા દર્શાવે છે.

૬. પેશાબનું પ્રમાણ ઘટવું: સામાન્ય કરતા ઓછો પેશાબ આવવો એ કિડનીની નબળી કામગીરી સૂચવે છે.

નિદાન અને સારવાર કેવી રીતે થાય છે?

ડૉ. સૂદ જણાવે છે કે ગ્લોમેર્યુલોનેફ્રાઇટિસનું નિદાન સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની તપાસ દ્વારા કરવામાં આવે છે:

• પેશાબની તપાસ (પ્રોટીન અને લોહીની હાજરી તપાસવા માટે).

• લોહીની તપાસ (કિડનીના ફંક્શનને માપવા માટે).

• અલ્ટ્રાસાઉન્ડ અથવા અન્ય ઈમેજિંગ સ્કેન.

• જરૂર પડે ત્યારે કિડની બાયોપ્સી.