હાઈ કોલેસ્ટ્રોલથી કંટાળ્યા છો? IIT બોમ્બેના વૈજ્ઞાનિકો લાવ્યા છે ફેટ ઘટાડવાનો એકદમ નવો અને સુરક્ષિત ઉપાય
દાયકાઓથી વૈજ્ઞાનિકો લોહીમાં રહેલા હાનિકારક ફેટ (ચરબી) ને ઘટાડવા માટે વિવિધ એન્ઝાઇમ્સ, જનીનો અને રિસેપ્ટર્સ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે. પરંતુ હવે IIT બોમ્બેના સંશોધકોએ એક તદ્દન અલગ અને અનોખો અભિગમ અપનાવ્યો છે. તેમણે ફેટને લોહીમાં ભળતા અટકાવવા માટે કોષોની અંદરની પ્રક્રિયાને ટાર્ગેટ કરી છે. IIT બોમ્બેના સંશોધકોએ IISER પુણે અને IISER કોલકાતાના વૈજ્ઞાનિકો સાથે મળીને એક નાનકડું પેપ્ટાઇડ (એમિનો એસિડની ટૂંકી સાંકળ) વિકસાવ્યું છે, જેને ‘KTDP’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ પેપ્ટાઇડ લીવરના કોષોમાં ફેટના હલનચલનને અટકાવી દે છે. પ્રયોગશાળામાં કરવામાં આવેલા પરીક્ષણો અને ઝીબ્રાફિશ પરના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ પદ્ધતિ દ્વારા લોહીમાં કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સનું પ્રમાણ લગભગ 50 ટકા જેટલું ઘટાડી શકાય છે. આ સંશોધન ‘પ્રોસીડિંગ્સ ઓફ ધ નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સ’ (PNAS) માં પ્રકાશિત થયું છે.
આ સંશોધન શા માટે મહત્વનું છે?
આજકાલ હાઈ કોલેસ્ટ્રોલની સારવાર માટે સ્ટેટિન (Statins) જેવી દવાઓ ખૂબ પ્રચલિત છે, પરંતુ ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ ઘટાડવા માટેના વિકલ્પો અત્યારે પણ મર્યાદિત છે. IIT બોમ્બેનો આ અભ્યાસ સમસ્યાના મૂળ પર કામ કરે છે. તે ફેટના ઉત્પાદન કે તેને તોડવાની પ્રક્રિયામાં દખલ કરવાને બદલે, લીવરમાંથી લોહીમાં ફેટના નિકાસ (Export) ને જ ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે.
લીવર એ આપણા શરીરનું ફેટ મેટાબોલિઝમનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. લીવરના કોષોમાં ‘લિપિડ ડ્રોપલેટ્સ’ નામની નાની સંગ્રહ કોથળીઓ હોય છે, જેમાં કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ સંગ્રહિત થાય છે. જ્યારે જરૂર પડે, ત્યારે આ ડ્રોપલેટ્સ કોષના ચોક્કસ ભાગમાં જાય છે, જ્યાં તેને ‘VLDL’ (વેરી લો-ડેન્સિટી લિપોપ્રોટીન) માં પેક કરવામાં આવે છે અને લોહીમાં છોડવામાં આવે છે.
પ્રોફેસર રૂપ મલ્લિકના જણાવ્યા અનુસાર, “જો આપણે આ નાના પેપ્ટાઇડનો ઉપયોગ કરીને લીવરમાંથી લોહીમાં જતા ફેટના પ્રવાહને થોડો ઓછો કરી શકીએ, તો ભવિષ્યમાં હાઈ સીરમ લિપિડ્સની સારવાર માટે આ એક નવી પદ્ધતિ બની શકે છે.”
KTDP શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
સંશોધકોએ ‘કાઇનેસિન-1’ (kinesin-1) નામના મોટર પ્રોટીનની ઓળખ કરી, જે કોષની અંદર એક ‘ડિલિવરી ટ્રક’ તરીકે કામ કરે છે. આ પ્રોટીન ફેટના કણોને પકડીને કોષના ચોક્કસ સ્થાને લઈ જાય છે. પ્રોફેસર મલ્લિક સમજાવે છે કે, “અમે આ પ્રોટીનનો એક નાનો ટુકડો એટલે કે પેપ્ટાઇડ શોધી કાઢ્યો છે. જ્યારે અમે આ પેપ્ટાઇડ કોષો કે ઝીબ્રાફિશને આપ્યું, ત્યારે આ ફેટના કણો યોગ્ય સ્થાને પહોંચી શક્યા નહીં.” જ્યારે ફેટ યોગ્ય સ્થળે પહોંચતું નથી, ત્યારે તે VLDL કણોમાં પેક થઈ શકતું નથી અને લોહીમાં જઈ શકતું નથી.
સ્ટેટિન કરતા આ પદ્ધતિ કેવી રીતે અલગ છે?
સ્ટેટિન જેવી દવાઓ મુખ્યત્વે કોલેસ્ટ્રોલનું સંશ્લેષણ ઘટાડે છે અથવા તેને લોહીમાંથી સાફ કરે છે. તેની સામે, આ પેપ્ટાઇડ ખૂબ જ પસંદગીયુક્ત રીતે લિપિડ ડ્રોપલેટ્સના પરિવહનને અટકાવે છે. સંશોધકો માને છે કે પ્રોટીનનું સંપૂર્ણ કાર્ય બંધ કરવાને બદલે માત્ર તેના પરિવહનને બ્લોક કરવાથી આ દવાના આડઅસરો (side effects) ઓછા થઈ શકે છે.
સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ પ્રક્રિયા દરમિયાન લીવરમાં ખતરનાક રીતે ફેટ જમા થતું નથી. ઇમેજિંગ અભ્યાસો દર્શાવે છે કે ફેટના એસિડ્સ લીવરમાં જમા થવાને બદલે ‘માઇટોકોન્ડ્રિયા’ (કોષનું ઉર્જા કેન્દ્ર) તરફ વાળવામાં આવે છે, જ્યાં તે ઉર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે તોડી નાખવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાથી લીવરને નુકસાન થયા વગર શરીરને ઉર્જા મળે છે અને હાનિકારક ફેટનું સ્તર ઘટે છે.
આગળનું પગલું: માનવ પરીક્ષણ તરફની સફર
હાલમાં આ શોધ પ્રારંભિક તબક્કે છે. પેપ્ટાઇડનું પરીક્ષણ હજુ સુધી મનુષ્યો પર કરવામાં આવ્યું નથી. સંશોધકોએ આ માટે પેટન્ટ પણ ફાઇલ કરી દીધી છે. હવે આ પેપ્ટાઇડનું સસ્તન પ્રાણીઓ (Mammals) પર પરીક્ષણ કરવામાં આવશે, જેથી તેની લાંબાગાળાની સુરક્ષા, યોગ્ય ડોઝ અને અસરકારકતા ચકાસી શકાય. ત્યારબાદ જ તે માનવ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સ તરફ આગળ વધી શકશે.
જો આ સંશોધન સફળ થશે, તો તે હૃદયરોગના દર્દીઓ માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. લોહીમાં રહેલા વધારાના ફેટને કારણે હૃદય અને અન્ય મહત્વના અંગોમાં જે નુકસાન થાય છે, તેને અટકાવવા માટે આ એક મોટી સફળતા બની શકે છે. આ માત્ર ભારતીય વિજ્ઞાન માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની તબીબી ક્ષેત્ર માટે એક આશાસ્પદ અને નવીન પદ્ધતિ છે.
