મીઠામાં રહેલું આયોડિન શરીર માટે કેમ જરૂરી છે? દરરોજ કેટલી માત્રા લેવી અને ઉણપથી શું થાય?
રસોડામાં મીઠું રોજિંદા ભોજનનો સામાન્ય ભાગ છે. આપણે તેનો ઉપયોગ ભોજનનો સ્વાદ વધારવા માટે કરીએ છીએ, પરંતુ મીઠામાં રહેલું આયોડિન શરીરના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આયોડિન એક આવશ્યક ખનિજ છે, જે થાઇરોઇડ ગ્રંથિને યોગ્ય રીતે કામ કરવામાં મદદ કરે છે. તેની ઉણપથી શરીરના વિકાસ, મગજની કામગીરી અને હોર્મોન્સના સંતુલન પર અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ માટે પૂરતું આયોડિન મેળવવું જરૂરી છે.
1. આયોડિન શરીર માટે શા માટે જરૂરી છે?
આયોડિનની મદદથી થાઇરોઇડ ગ્રંથિ T3 અને T4 નામના હોર્મોન્સ બનાવે છે. આ હોર્મોન્સ શરીરના મેટાબોલિઝમ એટલે કે ખોરાકમાંથી ઊર્જા મેળવવાની પ્રક્રિયા, શરીરનું તાપમાન અને અનેક શારીરિક કાર્યોને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
આયોડિનની પૂરતી માત્રા ન મળે તો થાઇરોઇડ હોર્મોન્સનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે. તેની અસરથી થાક લાગવો, સુસ્તી, વજનમાં ફેરફાર અને એકાગ્રતામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. જોકે, આ લક્ષણો અન્ય કારણોસર પણ થઈ શકે છે, તેથી માત્ર લક્ષણોના આધારે આયોડિનની ઉણપ હોવાનું માની લેવું યોગ્ય નથી.
2. દરરોજ કેટલું આયોડિન જરૂરી છે?
શરીરને દરરોજ ખૂબ ઓછી માત્રામાં આયોડિનની જરૂર પડે છે, પરંતુ તેનું નિયમિત સેવન જરૂરી છે. અમેરિકાની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઑફ હેલ્થ (NIH) દ્વારા આપવામાં આવેલી માર્ગદર્શિકા અનુસાર દૈનિક જરૂરિયાત ઉંમર અને શારીરિક સ્થિતિ પ્રમાણે બદલાય છે.
- પુખ્ત વયના લોકો માટે: દરરોજ 150 માઇક્રોગ્રામ
- 9થી 13 વર્ષનાં બાળકો માટે: 120 માઇક્રોગ્રામ
- 1થી 8 વર્ષનાં બાળકો માટે: 90 માઇક્રોગ્રામ
- ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે: 220 માઇક્રોગ્રામ
- સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ માટે: 290 માઇક્રોગ્રામ
આ આંકડા સામાન્ય માર્ગદર્શિકા છે. વ્યક્તિની ઉંમર, આહાર અને આરોગ્યની સ્થિતિ પ્રમાણે જરૂરિયાત અલગ હોઈ શકે છે. આયોડિન મેળવવા માટે મીઠાનું પ્રમાણ વધારવું નહીં, કારણ કે વધુ પડતું મીઠું બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
3. આયોડિનની ઉણપથી કઈ સમસ્યાઓ થઈ શકે?
શરીરમાં લાંબા સમય સુધી પૂરતું આયોડિન ન મળે તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ પર અસર થઈ શકે છે. તેના કારણે ગોઇટર એટલે કે ગળામાં થાઇરોઇડ ગ્રંથિ મોટી થવાની સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ પણ થઈ શકે છે, જેમાં શરીરમાં થાઇરોઇડ હોર્મોન્સનું પ્રમાણ ઘટે છે.
આ ઉપરાંત થાક, નબળાઈ, ઠંડી વધુ લાગવી, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી અને શારીરિક કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે. બાળકોમાં આયોડિનની ગંભીર ઉણપ મગજના વિકાસ અને શીખવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આયોડિનની ઉણપ ખાસ ચિંતાજનક છે, કારણ કે તે ગર્ભસ્થ બાળકના મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમના વિકાસને અસર કરી શકે છે. તેથી ગર્ભવતી મહિલાઓએ પોતાના આહાર અંગે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
4. આયોડિન મેળવવા માટે કયા ખોરાક ખાવા જોઈએ?
આયોડિન મેળવવાનો સૌથી સરળ રસ્તો આયોડિનયુક્ત મીઠાનો મર્યાદિત ઉપયોગ છે. આ ઉપરાંત દૂધ, દહીં, ચીઝ, ઈંડાં, માછલી અને અન્ય દરિયાઈ ખોરાકમાંથી પણ આયોડિન મળી શકે છે.
શાકાહારી લોકો દૂધ અને દહીં જેવા ખોરાકનો સમાવેશ કરી શકે છે. જોકે, ખોરાકમાં રહેલા આયોડિનનું પ્રમાણ તેના ઉત્પાદનના સ્થળ અને પ્રક્રિયા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
હિમાલયન પિંક સોલ્ટ, દરિયાઈ મીઠું અથવા અન્ય ખાસ પ્રકારનાં મીઠાંમાં આયોડિન પૂરતું હશે જ એવું નથી. તેથી મીઠાના પેકેટ પર ‘આયોડિનયુક્ત મીઠું’ લખેલું છે કે નહીં તે તપાસવું જરૂરી છે.
5. આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ કરતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?
આયોડિનની ઉણપથી બચવા માટે આયોડિનયુક્ત મીઠાનો ઉપયોગ કરવો ઉપયોગી છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે ભોજનમાં વધુ મીઠું ઉમેરવું જોઈએ. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા પુખ્ત વયના લોકો માટે દરરોજ કુલ પાંચ ગ્રામથી ઓછું મીઠું લેવાની સલાહ આપે છે.
મીઠાને ગરમી અને ભેજથી દૂર, હવાચુસ્ત ડબ્બામાં રાખવું જોઈએ. પેકેટ પરની સૂચનાઓનું પાલન કરવાથી તેની ગુણવત્તા જાળવવામાં મદદ મળે છે.
આયોડિનની ગોળીઓ કે સપ્લિમેન્ટ્સ પોતાની રીતે શરૂ ન કરવાં, કારણ કે વધુ પડતું આયોડિન પણ થાઇરોઇડની કામગીરીને અસર કરી શકે છે.
6. આયોડિનની ઉણપની શંકા હોય તો શું કરવું?
જો સતત થાક, ગળામાં સોજો, વજનમાં અસામાન્ય ફેરફાર અથવા થાઇરોઇડ સંબંધિત અન્ય લક્ષણો જોવા મળે, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. જરૂર પડે તો ડૉક્ટર થાઇરોઇડના રક્ત પરીક્ષણો અથવા અન્ય તપાસ સૂચવી શકે છે.
