મહારાણી વિક્ટોરિયાના પરિવારને હચમચાવનાર બીમારીથી લઈને હાર્ટ એટેક સુધી, લોહી ગંઠાવાનું રહસ્ય જાણો!
જ્યારે પણ આંગળી પર કાગળનો નાનો કાપો પડે છે અને થોડી જ મિનિટોમાં લોહી વહેતું બંધ થઈ જાય છે, ત્યારે આપણી ચામડીની નીચે એક અત્યંત જટિલ જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયા (બાયોકેમિકલ સિમ્ફની) શાંતિથી પોતાનું કામ કરી રહી હોય છે. પરંતુ જ્યારે લોહી ગંઠાઈ જવાનું આ નાજુક સંતુલન કોઈ પણ એક તરફ વધુ પડતું નમી જાય છે, ત્યારે તેના પરિણામો માત્ર વ્યક્તિગત જીવન જ નહીં, પરંતુ મોટા સામ્રાજ્યોની દિશા પણ બદલી નાખે છે. યુરોપના શાહી રાજપરિવારોને હંફાવનાર આનુવંશિક બીમારીથી લઈને હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને ઝેરી સાપના ડંખ સુધી, લોહી ગંઠાઈ જવાનું વિજ્ઞાન માનવ શરીરની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને જોખમી સંતુલન ક્રિયાઓને ઉજાગર કરે છે.
ઈંગ્લેન્ડની મહારાણી વિક્ટોરિયાના પુત્ર પ્રિન્સ લિયોપોલ્ડ માટે એક નાનો ઉઝરડો પણ જીવલેણ સાબિત થઈ શકતો હતો. ૧૮૮૪માં માત્ર ૩૦ વર્ષની વયે એક સામાન્ય પછડાટ બાદ તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. આ પાછળનું કારણ ‘હિમોફિલિયા’ (Hemophilia) નામની આનુવંશિક બીમારી હતી, જેમાં લોહી યોગ્ય રીતે ગંઠાઈ શકતું નથી. મહારાણી વિક્ટોરિયાની પુત્રીઓ દ્વારા આ બીમારી સ્પેન, જર્મની અને રશિયાના રાજપરિવારોમાં ફેલાઈ, જેના કારણે તેને ‘શાહી રોગ’ (The Royal Disease) નામ મળ્યું. રશિયાના અંતિમ ઝાર નિકોલસ દ્વિતીયના પુત્ર એલેક્સી પણ આ જ બીમારીથી પીડાતા હતા, જેના કારણે રહસ્યમય સાધુ રાસપુટિનનો શાહી પરિવાર પર પ્રભાવ વધ્યો હતો. ૨૦૦૯માં ડીએનએ પરીક્ષણથી સાબિત થયું કે એલેક્સીને ‘હિમોફિલિયા બી’ હતો.
લોહીમાં કયા ઘટકો ગંઠાવાની પ્રક્રિયા (ક્લોટ) બનાવે છે?
લોહી માત્ર લાલ પ્રવાહી નથી, તેમાં ઈમરજન્સી સમારકામ માટે ખાસ ઘટકો હંમેશા તૈયાર રહે છે. પ્રથમ છે ‘પ્લેટલેટ્સ’, જે હાડકાના મજ્જા (બોન મેરો) માં બને છે અને સ્વસ્થ વ્યક્તિમાં પ્રતિ માઈક્રોલિટર ૧.૫ થી ૪ લાખ જેટલા હોય છે. બીજા છે ‘ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ’ નામના પ્રોટીન, જે મુખ્યત્વે લિવરમાં બને છે અને લોહીમાં નિષ્ક્રિય સૈનિકોની જેમ ફરતા રહે છે. ત્રીજું અત્યંત જરૂરી તત્વ છે ‘કેલ્શિયમ’, જેના વિના આખી પ્રક્રિયા અટકી જાય છે (આ જ કારણોસર લેબોરેટરીની ટેસ્ટ ટ્યુબમાં કેલ્શિયમને બાંધી રાખતા રસાયણો હોય છે જેથી નમૂનાનું લોહી જામી ન જાય). ચોથું મહત્વનું તત્વ ‘વિટામિન K’ છે, જેની મદદથી લિવર મુખ્ય ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ બનાવે છે.
લોહીનો ગઠ્ઠો કેવી રીતે બને છે? ત્રણ તબક્કાની અદભુત પ્રક્રિયા
જ્યારે આંગળી પર ઘા પડે છે, ત્યારે તરત જ ત્રણ તબક્કા શરૂ થાય છે. પ્રથમ તબક્કો ‘વેસોકોન્સ્ટ્રિક્શન’ છે, જેમાં ઈજાગ્રસ્ત રક્તવાહિની સંકોચાઈને લોહીનો પ્રવાહ ઘટાડે છે. બીજા તબક્કામાં, ‘વોન વિલેબ્રાન્ડ ફેક્ટર’ નામનું ચીકણું પ્રોટીન પ્લેટલેટ્સને ઘાની જગ્યાએ ચોંટાડે છે, જેનાથી એક અસ્થાયી નરમ પ્લગ બને છે. ત્રીજા તબક્કામાં ‘કોએગ્યુલેશન કાસ્કેડ’ શરૂ થાય છે, જે એક ડોમિનો ચેઈન રિએક્શન જેવું છે. તેમાં ‘થ્રોમ્બિન’ નામનું મુખ્ય એન્ઝાઇમ બને છે, જે ફાઈબ્રિનોજેનને ‘ફાઈબ્રિન’ ના લાંબા તાંતણામાં ફેરવે છે. આ તાંતણા પ્લેટલેટ્સ પર જાળી ગૂંથીને લાલ રક્તકણોને જકડી લે છે અને થોડી જ મિનિટોમાં મજબૂત ‘ક્લોટ’ બનાવીને લોહી વહેતું બંધ કરી દે છે.
ઘા રૂઝાયા પછી ગઠ્ઠો ઓગળવો પણ એટલો જ જરૂરી છે
એકવાર ઈજાગ્રસ્ત પેશી સાજી થઈ જાય, પછી રક્તવાહિની બ્લોક ન થઈ જાય તે માટે તે ગઠ્ઠાને ઓગાળવો જરૂરી છે. આ માટે શરીર ‘પ્લાઝ્મિન’ નામનું એન્ઝાઇમ બનાવે છે, જે ધીમે-ધીમે ફાઈબ્રિનની જાળીને ઓગાળી નાખે છે (આ જ સિદ્ધાંત પર હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકમાં અપાતી ‘ક્લોટ-બસ્ટર’ દવાઓ કામ કરે છે). આ સાથે જ શરીરમાં એન્ટિથ્રોમ્બિન અને પ્રોટીન C જેવા કુદરતી બ્રેક્સ પણ હોય છે, જેથી લોહી માત્ર ઘાની જગ્યાએ જ ગંઠાય અને આખા શરીરની નસોમાં જામી ન જાય.
ખોટી જગ્યાએ ગઠ્ઠો જામે ત્યારે શું થાય છે?
જ્યારે આ રક્ષણાત્મક પ્રક્રિયા ખોટી જગ્યાએ સક્રિય થાય છે, ત્યારે તે જીવલેણ બની શકે છે. હૃદયની ધમનીમાં કોલેસ્ટ્રોલનું પડ ફાટવાથી ત્યાં લોહીનો ગઠ્ઠો જામી જાય તો ‘હાર્ટ એટેક’ આવે છે, અને મગજની નસમાં ગઠ્ઠો અટકે તો ‘સ્ટ્રોક’ આવે છે. લાંબી વિમાન મુસાફરી કે લાંબા સમય સુધી પથારીવશ રહેવાથી પગની ઊંડી નસોમાં ગઠ્ઠો જામી શકે છે, જેને ‘ડીપ વેઈન થ્રોમ્બોસિસ’ (DVT) કહે છે. જો આ ગઠ્ઠો છૂટો પડીને ફેફસાંની નસમાં ફસાઈ જાય તો જીવલેણ ‘પલ્મોનરી એમ્બોલિઝમ’ થઈ શકે છે. પગમાં અચાનક સોજો, દુખાવો, શ્વાસ ચઢવો, છાતીમાં દુખાવો કે ચહેરો એક તરફ નમી જવો એ ઈમરજન્સીના સંકેતો છે.
અને જો લોહી બિલકુલ ન ગંઠાય તો?
જો લોહીમાં ગંઠાવાની ક્ષમતા જ ન હોય, તો નાનો ઉઝરડો પણ જીવલેણ બની શકે. હિમોફિલિયા એ (ફેક્ટર VIII ની ઉણપ) અને હિમોફિલિયા બી (ફેક્ટર IX ની ઉણપ) મુખ્યત્વે પુરુષોને અસર કરે છે, જેમાં સાંધાઓમાં આંતરિક રક્તસ્રાવ અને અસહ્ય દુખાવો થાય છે. ભારતમાં ડેન્ગ્યુના રોગચાળા દરમિયાન પ્લેટલેટ્સ ઘટી જવાથી પણ રક્તસ્રાવનું જોખમ વધે છે. આ ઉપરાંત, ભારતમાં રસેલ્સ વાઇપર (ખડચિતળ) જેવા ઝેરી સાપના ડંખથી લોહીના તમામ ક્લોટિંગ ફેક્ટર્સ ખતમ થઈ જાય છે અને શરીરમાં ભારે આંતરિક રક્તસ્રાવ શરૂ થાય છે.
લોહી પાતળું કરવાની દવાઓની અનોખી કહાની
લોહી પાતળું રાખવાની જાણીતી દવા ‘વોરફેરિન’ (Warfarin) નો ઈતિહાસ ખૂબ જ રસપ્રદ છે. ૧૯૨૦ના દાયકામાં ઉત્તર અમેરિકામાં સડેલું ઘાસ ખાવાથી ગાયો રહસ્યમય રીતે આંતરિક રક્તસ્રાવથી મરવા લાગી હતી. વિસ્કોન્સિન યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોએ તે ઘાસમાંથી વિટામિન K ને અવરોધતું તત્વ શોધી કાઢ્યું. શરૂઆતમાં તેનો ઉપયોગ ઉંદર મારવાની દવા તરીકે થયો, પરંતુ બાદમાં તેને શુદ્ધ કરીને માનવ જીવન બચાવતી દવા ‘વોરફેરિન’ બનાવવામાં આવી. આજે એસ્પિરિન અને અન્ય આધુનિક દવાઓની સાથે કુદરતમાં મળતા જળો (લીચ) ની લાળમાં રહેલા ‘હિરુડિન’ જેવા તત્વોનો પણ ખાસ સર્જરીમાં ઉપયોગ થાય છે.

