શું શિંગલ્સની રસી ડિમેન્શિયા સામે રક્ષણ આપી શકે છે? એક નવી આશાનું કિરણ

વૃદ્ધાવસ્થામાં મગજને તંદુરસ્ત રાખવાનો સરળ ઉપાય: વૈજ્ઞાનિકોનો મોટો દાવો

આપણે સામાન્ય રીતે જાણીએ છીએ કે ‘શિંગલ્સ’ (Shingles) ની રસીનો મુખ્ય હેતુ શરીરે પર થતી પીડાદાયક ફોલ્લીઓ અને ચામડીના રોગને રોકવાનો છે. પરંતુ, તાજેતરના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોએ એક એવી વાત સામે લાવી છે જેણે તબીબી જગતને વિચારતું કરી દીધું છે. શું આ રસી માત્ર ત્વચા માટે જ નહીં, પણ આપણા મગજ માટે પણ કોઈ ‘અનપેક્ષિત હથિયાર’ સાબિત થઈ શકે છે? વધતા જતા પુરાવાઓ સૂચવે છે કે શિંગલ્સ સામેનું રસીકરણ ડિમેન્શિયા (ભૂલવાની બીમારી) ના જોખમને ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

શિંગલ્સ શું છે અને તે મગજને કેવી રીતે અસર કરે છે?

શિંગલ્સ એ ‘વેરીસેલા-ઝોસ્ટર’ વાયરસને કારણે થાય છે, જે ચિકનપોક્સ (અછબડા) માટે જવાબદાર છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને બાળપણમાં અછબડા થાય છે, ત્યારે આ વાયરસ સંપૂર્ણપણે શરીરમાંથી જતો નથી; તે ચેતાતંત્રમાં સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહી જાય છે. જેમ જેમ ઉંમર વધે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે, તેમ આ વાયરસ વર્ષો પછી ફરીથી સક્રિય થઈ શકે છે.

નિષ્ણાતોના મતે, શિંગલ્સ માત્ર ત્વચા પર ફોલ્લીઓ કરવા પૂરતું સીમિત નથી. જ્યારે આ વાયરસ સક્રિય થાય છે, ત્યારે તે ચેતાતંત્રમાં વ્યાપક સોજો (Inflammation) પેદા કરે છે. આ બળતરા મગજને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે. ન્યુરોલોજીસ્ટ્સનું માનવું છે કે આ સોજો ‘એમાયલોઇડ’ અને ‘ટાઉ’ પ્રોટીન જમા કરવામાં ફાળો આપે છે, જે અલ્ઝાઈમર રોગના મુખ્ય ચિહ્નો છે. આ ઉપરાંત, શિંગલ્સને સ્ટ્રોક અને હૃદયના રોગોના વધતા જોખમ સાથે પણ જોડવામાં આવ્યું છે, જે પોતે જ જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતામાં ઘટાડો (Cognitive Decline) લાવવા માટે જવાબદાર છે.

સંશોધન શું કહે છે?

વિવિધ દેશોમાં કરવામાં આવેલા મોટા પાયાના અભ્યાસોમાં શિંગલ્સની રસી અને ડિમેન્શિયાના જોખમમાં ઘટાડો વચ્ચે એક મજબૂત સંબંધ જોવા મળ્યો છે.

અમેરિકાની નર્સિંગ સુવિધાઓમાં કરવામાં આવેલા એક તાજેતરના અભ્યાસ મુજબ, જે વૃદ્ધોએ શિંગલ્સની રસીનો ઓછામાં ઓછો એક ડોઝ લીધો હતો, તેમનામાં આગામી ચાર વર્ષ દરમિયાન ડિમેન્શિયા થવાનું જોખમ 5.8 ટકા જેટલું ઓછું જોવા મળ્યું હતું. આ ઉપરાંત અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો પણ સમાન તારણ આપે છે:

• વેલ્સનો અભ્યાસ: 2,82,000 થી વધુ પુખ્ત વયના લોકો પર થયેલા અભ્યાસમાં સાત વર્ષના ગાળામાં ડિમેન્શિયાના જોખમમાં 3.5 ટકાનો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો.

• ઓસ્ટ્રેલિયાનો અહેવાલ: અહીંના સંશોધકોએ 7.4 વર્ષના સમયગાળામાં 1.8 ટકાનો ઘટાડો નોંધ્યો છે.

• કેનેડાનો અભ્યાસ: 5.5 વર્ષના ગાળામાં રસી લેનાર વરિષ્ઠ નાગરિકોમાં 2 ટકા ઓછું જોખમ જોવા મળ્યું હતું.

નિષ્ણાતોનો અંદાજ છે કે જો આ તારણો ભવિષ્યના ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં સાબિત થાય, તો વિશ્વમાં ડિમેન્શિયાના કુલ કેસોમાંથી દર 17 માંથી એક કેસને નિવારી શકાય તેમ છે.

કોણે લેવી જોઈએ આ રસી?

સ્વાસ્થ્ય સત્તાવાળાઓ ખાસ કરીને 50 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના પુખ્ત વયના લોકો માટે ‘શિંગ્રિક્સ’ (Shingrix) રસીની ભલામણ કરે છે. ભલે તમે ભૂતકાળમાં શિંગલ્સનો અનુભવ કર્યો હોય, જૂની ‘ઝોસ્ટાવેક્સ’ રસી લીધી હોય, કે બાળપણમાં અછબડાની રસી લીધી હોય, છતાં આ રસી લેવી સલાહભર્યું છે.

શિંગ્રિક્સ રસી બે ડોઝમાં આપવામાં આવે છે. તે માત્ર શિંગલ્સથી જ નહીં, પરંતુ ‘પોસ્ટ-હર્પેટિક ન્યુરાલ્જીયા’ જેવી જટિલ સ્થિતિથી પણ રક્ષણ આપે છે. આ એવી પીડાદાયક ન્યુરોલોજીકલ સ્થિતિ છે જે ફોલ્લીઓ મટી ગયા પછી પણ મહિનાઓ કે વર્ષો સુધી રહી શકે છે.

માત્ર ડિમેન્શિયા જ નહીં, સમગ્ર સ્વાસ્થ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ

સંશોધકો સાવચેત કરે છે કે આ પુરાવાઓ ‘અવલોકનાત્મક’ (Observational) છે. તેનો અર્થ એ કે તે એક મજબૂત સંબંધ દર્શાવે છે, પરંતુ તે સાબિત નથી કરતા કે રસી સીધી રીતે ડિમેન્શિયાને અટકાવે છે. આ પાછળના ચોક્કસ જૈવિક કારણો સમજવા માટે હજુ વધુ ઊંડાણપૂર્વકના ક્લિનિકલ સંશોધનની જરૂર છે.

તેમ છતાં, શિંગલ્સની રસી લેવાનું મહત્વ ઓછું થતું નથી. આ રસી તમને લાંબા ગાળાના ચેતાના દુખાવા, સ્ટ્રોક અને હૃદયની બીમારીઓથી બચાવે છે. ડિમેન્શિયા નિવારણ માટે તેને એક ‘ગેરંટી’ તરીકે ન જોતા, તેને જીવનશૈલીના અન્ય પાસાઓ જેવા કે નિયમિત કસરત, પૌષ્ટિક આહાર, પૂરતી ઊંઘ અને બ્લડ પ્રેશર તથા ડાયાબિટીસના નિયંત્રણ સાથે જોડવું જોઈએ.