એસીની ઠંડક અને સાંધાની જડતા: ડૉક્ટરની નજરે આ સમસ્યાનું વિજ્ઞાન
ઉનાળાની બપોરે એર કન્ડિશનરની ઠંડી હવા મનને શાંતિ આપે છે, પરંતુ આપણા સાંધાઓ માટે આ વાતાવરણ આશીર્વાદને બદલે શ્રાપ સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જે લોકો આખી રાત એસીમાં સૂવે છે, તેમને સવારે ઉઠતી વખતે ગરદન, ખભા કે ઘૂંટણમાં દુખાવો અનુભવાય છે. શું એસી ખરેખર આપણા સાંધાઓને નુકસાન પહોંચાડે છે? આવો જાણીએ તબીબી દ્રષ્ટિકોણથી.
સ્નાયુઓ કેમ જકડાઈ જાય છે?
ગુરુગ્રામના મેદાંતા હોસ્પિટલના ઓર્થોપેડિક્સ ડિરેક્ટર, ડૉ. વિનેશ માથુર સમજાવે છે કે જ્યારે આપણે લાંબા સમય સુધી નીચા તાપમાનવાળા એસી રૂમમાં રહીએ છીએ, ત્યારે શરીરના તાપમાનમાં ઘટાડો થાય છે. ઠંડુ વાતાવરણ સ્નાયુઓને સંકોચવા (Contraction) માટે મજબૂર કરે છે. જ્યારે સ્નાયુઓ લાંબા સમય સુધી સંકોચાયેલી સ્થિતિમાં રહે છે, ત્યારે તેમની લવચીકતા (Flexibility) ઘટી જાય છે. પરિણામે, તે જડ બની જાય છે.
આ પ્રક્રિયાને કારણે, સવારે ઉઠતી વખતે જ્યારે તમે હલનચલન કરવાનો પ્રયાસ કરો છો, ત્યારે સ્નાયુઓ તરત જ સામાન્ય સ્થિતિમાં આવવાને બદલે ખેંચાય છે અથવા દુખે છે. આ કારણ છે કે એસીમાં સૂયા પછી તમને તમારા ઘૂંટણ વાળવામાં કે ગરદન ફેરવવામાં તકલીફ પડે છે.
સાંધાના લુબ્રિકેશનમાં આવતો ફેરફાર
આપણા સાંધાઓની વચ્ચે એક કુદરતી પ્રવાહી હોય છે જેને ‘સાયનોવિયલ ફ્લુઈડ’ (Synovial Fluid) કહેવાય છે. આ પ્રવાહી સાંધાને સરળતાથી હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે, જાણે કે તે મશીનમાં વપરાતા ઓઈલ જેવું કામ કરે છે. ડૉ. માથુરના જણાવ્યા મુજબ, જ્યારે આપણે લાંબા સમય સુધી ઠંડા વાતાવરણમાં અને એક જ સ્થિતિમાં બેસી કે સૂઈ રહીએ છીએ, ત્યારે આ સાયનોવિયલ પ્રવાહી ઘટ્ટ (Viscous) થઈ જાય છે.
ઘટ્ટ થઈ ગયેલું પ્રવાહી સાંધાની હિલચાલમાં ઘર્ષણ ઉત્પન્ન કરે છે. આ ઘર્ષણ જ આપણને જડતા અને દુખાવા તરીકે અનુભવાય છે. એટલે જ ઓફિસમાં કલાકો સુધી એસીમાં બેસી રહેતા કર્મચારીઓ કે એસી કારમાં લાંબી મુસાફરી કરતા લોકોને વારંવાર કમર અને ગરદનમાં દુખાવો થાય છે.
કોના માટે આ સમસ્યા વધુ જોખમી છે?
જો તમને અગાઉથી સંધિવા (Arthritis), સાંધાનો સોજો કે જૂની કોઈ ઈજા હોય, તો એસીની અસર તમારા પર વધુ ઝડપથી થશે. આવા લોકોનું શરીર તાપમાનના ફેરફારો સામે ઓછું રક્ષણ ધરાવે છે. ઠંડી હવા સાંધાના રક્ત પરિભ્રમણને અસ્થાયી રૂપે ખોરવી નાખે છે, જેનાથી દુખાવો વધે છે. શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ અને એસીની ઠંડક મળીને સાંધાના રોગોને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
આ સમસ્યાથી કેવી રીતે બચવું?
૧. તાપમાનનું સંતુલન: એસીને ૧૮ કે ૨૦ ડિગ્રી પર સેટ કરવાને બદલે ૨૪ થી ૨૬ ડિગ્રી પર રાખો. આ તાપમાન સાંધાઓ માટે સહનશીલ હોય છે.
૨. હાઈડ્રેશન: પુષ્કળ પાણી પીવો. શરીરમાં પાણીનું સ્તર જળવાઈ રહેશે તો સ્નાયુઓ અને સાંધાની આસપાસની પેશીઓ નરમ રહેશે.
૩. વચ્ચે-વચ્ચે હલનચલન: જો તમે ઓફિસમાં કામ કરતા હોવ, તો દર ૩૦ થી ૪૫ મિનિટે એક નાનો વિરામ લો. થોડું ચાલો અને સ્ટ્રેચિંગ કરો.
૪. સવારની કસરત: જો તમે એસીમાં સૂતા હોવ, તો સવારે ઉઠતાની સાથે જ થોડી હળવી કસરત કે યોગ કરો. આ તમારા સ્નાયુઓને ગરમાવો આપશે અને સાયનોવિયલ પ્રવાહીને ફરી સક્રિય કરશે.
ડૉક્ટરને ક્યારે મળવું?
સામાન્ય જડતા તો કસરતથી જતી રહેશે, પરંતુ જો સાંધામાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે તો ગંભીરતાથી લેવા જોઈએ:
સાંધામાં સોજો આવવો.
ત્વચાનો રંગ લાલ કે કાળો પડી જવો.
તીવ્ર દુખાવો જે કસરત પછી પણ ઓછો ન થતો હોય.
લાંબા સમય સુધી સતત રહેતી જડતા.
