તમારા પગમાં છે ‘બીજું હૃદય’! લાંબા સમય સુધી બેસો છો તો આ વાત જરૂર જાણો

20 વખત એડી ઊંચી કરો અને…! કાફ મસલ્સને એક્ટિવ રાખવાની સરળ રીતો

જ્યારે તમે લાંબો સમય ડેસ્ક પર બેસીને કામ કરતા હોવ, કારમાં મુસાફરી કરતા હોવ કે પછી ટીવી પર કોઈ વેબ સિરીઝ બિન્જ-વોચ કરી રહ્યા હોવ, ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈનું ધ્યાન પોતાના પગના સ્નાયુઓ (કાફ મસલ્સ) પર જતું હશે. કલ્પના કરો કે તમે લાંબી ડાઉન-ડેસ્ક શિફ્ટમાં હોવ અથવા ફ્લાઇટ મોડી પડી હોય અને તમારા પગ લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં હોય.

આવા સમયે કલાકો પહેલાં હૃદયમાંથી બહાર નીકળેલું લોહી ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ જઈને પગમાંથી પાછું ઉપર હૃદય તરફ જવાનો સંઘર્ષ કરતું હોય છે. આપણું અસલી હૃદય આ કામ એકલું કરી શકતું નથી, અને ત્યારે જ આપણા પગના નીચલા ભાગના પાછળના સ્નાયુઓ એટલે કે કાફ મસલ્સ મદદ માટે આગળ આવે છે. જ્યારે પણ તમે ચાલો છો, પગની ઘૂંટીઓને ફ્લેક્સ કરો છો અથવા એડી ઊંચી કરો છો, ત્યારે તમારા કાફ મસલ્સ લોહીને પાછું હૃદય તરફ ધકેલવામાં મદદ કરે છે.

કાફ મસલ્સને શરીરનું ‘બીજું હૃદય’ શા માટે કહેવામાં આવે છે?

આપણું હૃદય આખા શરીરમાં ઓક્સિજનયુક્ત લોહી પંપ કરે છે, જ્યારે નસોએ (Veins) ગુરુત્વાકર્ષણની વિરુદ્ધ જઈને પગના નીચલા ભાગમાંથી લોહી પાછું ઉપર લાવવાનું હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં કાફ મસલ્સ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

મેટ્રો ગ્રુપ ઓફ હોસ્પિટલ્સના સિનિયર ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. સમીર ગુપ્તા સમજાવે છે કે, “જ્યારે આપણે ચાલીએ છીએ અથવા આપણા કાફ મસલ્સ હલાવીએ છીએ, ત્યારે આ સ્નાયુઓ સંકોચાય છે અને પગના નીચલા ભાગમાં રહેલા વેનસ બ્લડને ઉપર તરફ ધકેલે છે.”

નસોમાં વન-વે વાલ્વ હોય છે જે લોહીને પાછું નીચે વહેતા અટકાવે છે. જ્યારે કાફ મસલ્સ સંકોચાય છે, ત્યારે તેઓ આજુબાજુની નસોને દબાવે છે અને લોહીને ઉપર ધપાવવામાં મદદ કરે છે. સ્નાયુઓ શિથિલ થાય ત્યારે નસોમાં ફરી લોહી ભરાય છે. ડૉ. ગુપ્તા સ્પષ્ટ કરે છે કે આ મિકેનિઝમને ‘કાફ-મસલ પંપ’ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે કાફ મસલ્સ ખરેખર હૃદયનું કામ કરે છે.

લાંબો સમય બેસી રહેવાથી રક્તસંચાર પર કેવી અસર પડે છે?

ડેસ્ક પર કામ કરનાર વ્યક્તિ માટે ૮ થી ૯ કલાક ઈમેઈલ અને મીટિંગ્સમાં ક્યાં પસાર થઈ જાય તેની ખબર નથી રહેતી. સમસ્યા માત્ર એટલી નથી કે તમે કસરત નથી કરી રહ્યા, પરંતુ લાંબો સમય સ્થિર બેસી રહેવાથી ‘કાફ-મસલ પંપ’નો ઉપયોગ ઘટી જાય છે.

ડૉ. ગુપ્તા ચેતવણી આપે છે કે લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાથી પગમાં લોહી જમા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને લાંબી મુસાફરી કરતી વખતે કે ઓફિસમાં સતત બેસી રહેનારાઓમાં આ જોખમ વધી જાય છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) ના ૨૦૨૪ના અહેવાલ મુજબ, વિશ્વભરના ૩૧% પુખ્તો (લગભગ ૧.૮ અબજ લોકો) પૂરતી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરતા નથી.

જો પગમાં અચાનક સોજા આવે, દુખાવો થાય, અતિશય ગરમાવો લાગે અથવા ત્વચાનો રંગ બદલાય તો તેને સામાન્ય થાક ગણીને અવગણવું જોઈએ નહીં, કારણ કે તે લોહીના ગઠ્ઠા (Blood Clots) ની નિશાની હોઈ શકે છે. યુએસ સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC) ના જણાવ્યા અનુસાર, ચાર કલાકથી વધુ સમય સુધી મુસાફરી કરતા લોકોને લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવાને કારણે બ્લડ ક્લોટનું જોખમ રહે છે.

ડેસ્ક પર બેઠા-બેઠા તમારા કાફ મસલ્સને કેવી રીતે સક્રિય રાખવા?

તમારે ઓફિસનો બ્રેક લઈને કોઈ હેવી વર્કઆઉટ કરવાની જરૂર નથી. મેક્સ હોસ્પિટલ ગુરુગ્રામના કાર્ડિયોલોજીના એસોસિયેટ ડિરેક્ટર ડૉ. રોહિત ગોએલ ખૂબ જ સરળ ઉપાયો સૂચવે છે:

• પગને જમીન પર સપાટ રાખીને બંને એડી ૨૦ વખત ઊંચી કરો અને પછી પંજા ઊંચા કરો.

• પગની ઘૂંટીઓની ગોળાકાર કસરત (Ankle Circles) કરો.

• ફોન પર વાત કરતી વખતે અથવા ટૂંકા બ્રેક દરમિયાન ઓફિસમાં થોડું ચાલી લો.

આ નાની માઇક્રો-મૂવમેન્ટ્સ તમારા કામને અટકાવ્યા વગર બ્લડ સર્ક્યુલેશનને જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી ભ્રામક વાતો અને વાસ્તવિકતા

સોશિયલ મીડિયા પર ઘણીવાર એવા દાવા કરવામાં આવે છે કે કાફ-મસલ એક્ટિવિટીથી હૃદય મજબૂત બને છે, શરીરમાંથી ઝેરી તત્વો બહાર નીકળે છે અને આખા શરીરનું સર્ક્યુલેશન સુધરે છે. પરંતુ ડૉ. રોહિત ગોએલ સ્પષ્ટ કરે છે કે સોશિયલ મીડિયા વિજ્ઞાનને અતિશયોક્તિભર્યા સ્વરૂપે રજૂ કરે છે.

પગમાં કોઈ અલગ હૃદય હોતું નથી અને કાફ એક્સરસાઇઝ ક્યારેય કાર્ડિયો કસરતો, તબીબી સારવાર કે હૃદયરોગના ઉપચારનું સ્થાન લઈ શકતી નથી. આ પ્રકારની માહિતીનો મુખ્ય હેતુ માત્ર એટલો જ છે કે તમે લાંબા સમય સુધી બેસી રહ્યા પછી તમારા પગને થોડી હિલચાલ આપવા માટે પ્રેરિત થાઓ. નિયમિત ચાલવું, એડી ઊંચી કરવી અને સ્ટ્રેચિંગ કરવાથી નોર્મલ વેનસ સર્ક્યુલેશન સક્રિય રહે છે.