દરેક ફોનમાં ‘આધાર એપ’ પ્રીલોડ કરાવવા માંગે છે સરકાર, શું ‘સંચાર સાથી’ જેવો વિવાદ ફરી સર્જાશે?

સ્માર્ટફોનમાં ‘આધાર એપ’ ફરજિયાત? યુઝર્સની પ્રાઈવસીને લઈને ઉઠ્યા ગંભીર સવાલો

આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણા જીવનનો એવો હિસ્સો બની ગયો છે કે જેના વગર એક ક્ષણની પણ કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. પરંતુ જો સરકાર નક્કી કરે કે તમારા ફોનમાં કઈ એપ પહેલેથી હોવી જોઈએ તો શું થાય? ભારત સરકારે તાજેતરમાં એક એવો પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો છે જેણે ટેક જગત અને પ્રાઈવસીના નિષ્ણાતો વચ્ચે નવી ચર્ચા જગાવી છે. મામલો છે—સ્માર્ટફોનમાં ‘આધાર એપ’ (mAadhaar) ને પ્રીલોડ કરવાનો.

હા, સરકાર ઈચ્છે છે કે ભારતમાં વેચાતા દરેક નવા સ્માર્ટફોનમાં આધાર એપ પહેલેથી ઇન્સ્ટોલ થઈને આવે, જેમ કેલ્ક્યુલેટર કે કેલેન્ડર આવે છે. પરંતુ સવાલ એ છે કે શું આ સુવિધા છે કે પછી તમારી પ્રાઈવસીમાં દખલ? અને સૌથી મોટો પ્રશ્ન—શું ‘સંચાર સાથી’ પોર્ટલને લઈને થયેલા જૂના વિવાદની જેમ આ વખતે પણ મોટો હોબાળો થશે?

શું છે સરકારનો ‘સાઈલન્ટ’ પ્રપોઝલ?

એક અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારે આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં સ્માર્ટફોન કંપનીઓ સમક્ષ ખૂબ જ શાંતિથી આ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આધાર કાર્યક્રમનું સંચાલન કરતી સંસ્થા UIDAI (યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા) એ આઈટી મંત્રાલયને વિનંતી કરી હતી કે તેઓ એપલ, સેમસંગ અને ગુગલ જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ સાથે આ અંગે વાત કરે.

સરકારનું વિઝન સ્પષ્ટ છે: દેશમાં 100 કરોડથી વધુ લોકો આધાર સાથે જોડાયેલા છે. બેંકિંગથી લઈને સિમ કાર્ડ ખરીદવા અને એરપોર્ટ પર એન્ટ્રી સુધી દરેક જગ્યાએ આધારની જરૂર પડે છે. એવામાં જો આધાર એપ ફોનમાં પહેલેથી જ હાજર હશે, તો સામાન્ય નાગરિકને તેને અલગથી ડાઉનલોડ કરવાની તકલીફ નહીં પડે અને સરકારી સેવાઓ સુધી પહોંચ સરળ બની જશે.

કેમ થઈ રહ્યો છે વિરોધ? દિગ્ગજ કંપનીઓએ ઉઠાવ્યા સવાલ

સાંભળવામાં આ પગલું ખૂબ જ ‘યુઝર ફ્રેન્ડલી’ લાગી શકે છે, પરંતુ વિશ્વની સૌથી મોટી ટેક કંપનીઓ જેવી કે એપલ (Apple), સેમસંગ (Samsung) અને ગુગલ (Google) આ પ્રસ્તાવથી ખુશ નથી. તેમના વિરોધ પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટા કારણો છે:

૧. સુરક્ષા અને પ્રાઈવસી (Privacy Concerns)

આધારમાં નાગરિકોનો અત્યંત સંવેદનશીલ બાયોમેટ્રિક ડેટા (ફિંગરપ્રિન્ટ અને આઈરિસ સ્કેન) હોય છે. કંપનીઓનો તર્ક છે કે કોઈ પણ થર્ડ-પાર્ટી એપને સિસ્ટમ લેવલ પર પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવી સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ જોખમી હોઈ શકે છે. જો એપમાં કોઈ ખામી રહી જાય, તો યુઝરના ખાનગી ડેટા પર જોખમ તોળાઈ શકે છે.

૨. પ્રોડક્શન અને કોસ્ટ (Technical Challenges)

મોબાઈલ કંપનીઓનું કહેવું છે કે ભારત માટે અલગથી ‘પ્રી-ઇન્સ્ટોલ્ડ આધાર એપ’ વાળા ફોન બનાવવા તેમના ગ્લોબલ પ્રોડક્શન લાઈનને અસર કરશે. તેમણે માત્ર ભારતીય બજાર માટે સોફ્ટવેર અને હાર્ડવેર ટેસ્ટિંગની એક અલગ પ્રક્રિયા અપનાવવી પડશે, જેનાથી ફોનની કિંમત અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સમય વધી શકે છે.

૩. ‘બ્લોટવેર’ની સમસ્યા

યુઝર્સ અવારનવાર એવી એપ્સથી કંટાળતા હોય છે જેને તેઓ ડિલીટ કરી શકતા નથી. ટેકની ભાષામાં તેને ‘બ્લોટવેર’ કહેવામાં આવે છે. કંપનીઓનું માનવું છે કે યુઝર પાસે એ આઝાદી હોવી જોઈએ કે તે પોતાના ફોનમાં કઈ એપ રાખવા માંગે છે અને કઈ નહીં.

‘સંચાર સાથી’ની યાદો હજુ તાજી છે

આ પહેલીવાર નથી જ્યારે સરકારે કોઈ એપ કે પોર્ટલને અનિવાર્ય બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હોય. થોડા મહિના પહેલા સરકારે ‘સંચાર સાથી’ એપને પ્રીલોડ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. તે સમયે પણ સુરક્ષા અને પ્રાઈવસીને લઈને એટલો જોરદાર વિરોધ થયો હતો કે સરકારે પીછેહઠ કરવી પડી હતી. હવે આધાર એપના કિસ્સામાં પણ એ જ વાર્તા દોહરાવતી દેખાઈ રહી છે.

આધાર એપના ફાયદા વિરુદ્ધ પડકારો

સરકારનો પક્ષ મજબૂત છે કારણ કે આધાર હવે માત્ર એક કાર્ડ નથી, પરંતુ એક ડિજિટલ ટૂલ બની ગયું છે. આધાર એપમાં ઘણી ઉત્તમ સુવિધાઓ મળે છે:

• બાયોમેટ્રિક લોક: તમે તમારા ફિંગરપ્રિન્ટ ડેટાને એપ દ્વારા લોક કરી શકો છો જેથી કોઈ તેનો દુરુપયોગ ન કરી શકે.

• વર્ચ્યુઅલ આઈડી: ફિઝિકલ કાર્ડ સાથે રાખવાની જરૂર નથી પડતી.

• ઓફલાઇન ઇ-કેવાયસી: ઈન્ટરનેટ વગર પણ ઓળખ ચકાસણી શક્ય છે.

પરંતુ પડકાર એ છે કે શું સરકાર કંપનીઓને આ માટે મજબૂર કરી શકે? નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આને અનિવાર્ય બનાવવામાં આવશે, તો આ મામલો કોર્ટ સુધી પણ જઈ શકે છે.

સુરક્ષા અને સુવિધા વચ્ચેનું સંતુલન

સરકારનો ઈરાદો ડિજિટલ ઈન્ડિયાને મજબૂત કરવાનો અને નાગરિકોને સુવિધા આપવાનો છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી. પરંતુ લોકશાહીમાં ‘ચોઈસ’ એટલે કે વિકલ્પ હોવો ખૂબ જરૂરી છે. જો આધાર એપને વૈકલ્પિક રાખવામાં આવે અને લોકોને તેને ડાઉનલોડ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે, તો કદાચ વિરોધ ઓછો થશે. પરંતુ જો તેને ‘બળજબરીથી’ ફોનમાં નાખવામાં આવશે, તો પ્રાઈવસીના નામે હોબાળો થવો નક્કી છે.

વર્ષ ૨૦૨૬માં જ્યારે આપણે ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદાની વાત કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે આ પ્રકારના પ્રસ્તાવ પર બારીકાઈથી વિચાર કરવાની જરૂર છે. આખરે સ્માર્ટફોન યુઝરની ખાનગી મિલકત છે, અને તેમાં શું રહેશે તેનો નિર્ણય અંતે યુઝરના હાથમાં જ હોવો જોઈએ.