કાળઝાળ ઉનાળામાં પણ સોલર પેનલથી મેળવો ફુલ પાવર, અપનાવો આ સરળ રીતો

શું તમે જાણો છો? 25 ડિગ્રીથી વધુ તાપમાન સોલર પેનલ માટે કેમ નુકસાનકારક છે?

ભારતમાં હાલના દિવસોમાં સૌર ઊર્જા (Solar Energy) ક્ષેત્રે એક નવી ક્રાંતિ જોવા મળી રહી છે. ઘરની છતથી લઈને ખેતરો સુધી, દરેક જગ્યાએ વાદળી-કાળી સોલર પેનલ્સ દેખાવા લાગી છે. ભારત આજે દુનિયાનો ત્રીજો સૌથી મોટો સૌર ઊર્જા ઉત્પાદક દેશ બની ગયો છે. પરંતુ સોલર પેનલને લઈને સામાન્ય લોકોમાં ઘણી ગેરમાન્યતાઓ છે. સૌથી મોટી ગેરસમજ એ છે કે, “જેટલી વધુ ગરમી, તેટલી વધુ વીજળી.”

જો તમે પણ આવું જ વિચારતા હોવ, તો આ લેખ તમારી વિચારધારા બદલી નાખશે. અસલમાં સોલર પેનલ અને તાપમાનનો સંબંધ આપણે ધારીએ છીએ તેવો નથી. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે શું ખરેખર 50 ડિગ્રીની કાળઝાળ ગરમીમાં સોલર પેનલ હાર માની લે છે?

વધુ તાપમાન: મિત્ર કે દુશ્મન?

સાંભળવામાં આ થોડું અજીબ લાગી શકે છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે વધુ તાપમાન સોલર પેનલની એફિશિયન્સી (કાર્યક્ષમતા) ઘટાડે છે. મોટાભાગના લોકો માને છે કે સૂર્યનો તાપ જેટલો તેજ હશે, પેનલ્સ તેટલા જ ઉત્સાહથી વીજળી બનાવશે. પરંતુ વૈજ્ઞાનિક તથ્યો આનાથી તદ્દન ઉલટા છે.

સોલર પેનલ્સ ફોટોવોલ્ટેઇક (PV) ટેકનોલોજી પર કામ કરે છે, જે સૂર્યના ‘પ્રકાશ’ (Photons) ને વીજળીમાં રૂપાંતરિત કરે છે, નહીં કે તેની ‘ગરમી’ (Heat) ને. સોલર પેનલ્સના પરીક્ષણ માટે એક પ્રમાણિત તાપમાન નક્કી કરવામાં આવ્યું છે, જે 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસ છે. જ્યાં સુધી પારો 25 ડિગ્રીની આસપાસ રહે છે, ત્યાં સુધી પેનલ્સ તેમની પૂરી ક્ષમતાથી કામ કરે છે.

તાપમાન વધતા શું થાય છે?

રિપોર્ટ્સ અને ટેકનિકલ આંકડાઓ મુજબ, જેવું તાપમાન 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરે છે, પેનલની અંદર રહેલા સિલિકોન સેલનો પ્રતિરોધ (Resistance) વધવા લાગે છે.

• નિયમ એવો છે કે 25 ડિગ્રી પછી દરેક 1 ડિગ્રી સેલ્સિયસના વધારા પર પેનલની કાર્યક્ષમતા અંદાજે 0.34% થી 0.5% જેટલી ઘટી જાય છે.

• આને એક ઉદાહરણથી સમજીએ: જો બહારનું તાપમાન 45 ડિગ્રી સેલ્સિયસ હોય, તો તે ધોરણ કરતા 20 ડિગ્રી વધારે છે. આ સ્થિતિમાં તમારી પેનલની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતા અંદાજે 7% થી 10% સુધી ઘટી શકે છે.

આ જ કારણ છે કે રાજસ્થાન કે ગુજરાતના ગરમ વિસ્તારોમાં જ્યાં તાપમાન 50 ડિગ્રી સુધી પહોંચે છે, ત્યાં પેનલ્સ ખૂબ ગરમ થઈ જાય છે અને તેમનું વોલ્ટેજ આઉટપુટ ઘટી જાય છે.

શું પેનલ્સ કામ કરવાનું બંધ કરી દે છે?

તેનો સીધો જવાબ છે— ના. સોલર પેનલ્સ પ્રચંડ ગરમીમાં પણ કામ કરવાનું બંધ કરતી નથી, બસ તેમની ઝડપ થોડી ધીમી પડી જાય છે. જોકે, અહીં એક ‘બોનસ’ ફેક્ટર પણ કામ કરે છે. ઉનાળામાં દિવસો લાંબા હોય છે અને આકાશ ચોખ્ખું રહે છે. ભલે કલાક દીઠ ઉત્પાદન થોડું ઓછું થાય, પણ પેનલ્સને સૂર્યપ્રકાશ વધુ કલાકો સુધી મળે છે, જેના કારણે કુલ વીજ ઉત્પાદન સારું જળવાઈ રહે છે.

પ્રકાશ vs ગરમી: શું તફાવત છે?

અવારનવાર લોકો પૂછતા હોય છે કે શું સોલર પેનલને કામ કરવા માટે કડક તડકાની જરૂર છે? હકીકતમાં, સોલર પેનલને ‘ડાયરેક્ટ સનલાઇટ’ કરતા વધુ ‘ડેલાઇટ’ (દિવસના અજવાળા) ની જરૂર હોય છે.

• વાદળછાયા દિવસો: જો આકાશમાં વાદળો હોય, તો પણ પેનલ્સ વીજળી બનાવશે, કારણ કે તેઓ સૂર્યના તે કિરણોને પણ પકડી લે છે જે વાદળોમાંથી ગળાઈને આવે છે.

• શિયાળાની ઋતુ: શું તમે જાણો છો કે ઠંડા પરંતુ તડકાવાળા દિવસોમાં સોલર પેનલ્સ શ્રેષ્ઠ કામ કરે છે? કારણ કે તાપમાન ઓછું હોય છે (25 ડિગ્રીની નજીક), તેથી તેમની કાર્યક્ષમતા ટોચ પર હોય છે.

રાતની વ્યવસ્થા: જ્યારે સૂર્ય આથમી જાય

સોલર પેનલ માત્ર દિવસ દરમિયાન જ વીજળી બનાવે છે, તો રાત્રિના અંધકારમાં ઘર કેવી રીતે રોશન થશે? આ માટે બે મુખ્ય રસ્તાઓ અપનાવવામાં આવે છે:

1. બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ: દિવસ દરમિયાન જે વધારાની વીજળી બને છે, તેને લિથિયમ-આયન કે લેડ-એસિડ બેટરીઓમાં સ્ટોર કરી લેવામાં આવે છે. રાત્રે આ જ બેટરીઓ ઇન્વર્ટર દ્વારા તમારા ઘરના પંખા, લાઈટ અને એસી ચલાવે છે.

2. નેટ મીટરિંગ (ઓન-ગ્રીડ): આમાં તમે વીજળી ગ્રીડ સાથે જોડાયેલા રહો છો. દિવસ દરમિયાન તમારી વધારાની વીજળી સરકારને (ગ્રીડમાં) જાય છે અને રાત્રે તમે ગ્રીડમાંથી વીજળી લો છો. મહિનાના અંતે માત્ર ‘નેટ’ તફાવતનું જ બિલ ભરવાનું હોય છે.

પ્રચંડ ગરમીમાં પેનલને બહેતર કેવી રીતે રાખવી?

જો તમે ઈચ્છતા હોવ કે તમારી સોલર પેનલ કાળઝાળ ગરમીમાં પણ શાનદાર પરફોર્મ કરે, તો આ કેટલીક રીતો અપનાવી શકાય છે:

• વેન્ટિલેશન (હવાની અવરજવર): પેનલ્સને છત સાથે અડીને ન લગાવો. તેમની વચ્ચે થોડા ઈંચની જગ્યા રાખો જેથી નીચેથી હવા પસાર થતી રહે અને પેનલ્સ ઠંડી રહે.

• સફાઈ જરૂરી છે: ઉનાળામાં ધૂળની ડમરીઓ વધુ ઉડતી હોય છે. પેનલ પર જામેલા ધૂળના પડ સૂર્યપ્રકાશને અટકાવે છે. અઠવાડિયામાં એકવાર તેને ચોખ્ખા પાણીથી ધોવાથી ઉત્પાદન 10-15% સુધી વધી શકે છે.

• સાચો એંગલ: પેનલ્સને એવા ખૂણે લગાવો જેથી તેને મહત્તમ પ્રકાશ મળે અને તે ઓછામાં ઓછી ગરમ થાય.

સારાંશ એ છે કે સોલર પેનલ ગરમીથી નહીં, પણ પ્રકાશથી પ્રેમ કરે છે. અતિશય ગરમી તેમના માટે થોડી મુશ્કેલી ઊભી કરે છે, પરંતુ તેઓ અટકતા નથી. જો તમે સારી ક્વોલિટીની પેનલ્સ અને યોગ્ય વેન્ટિલેશન પસંદ કરો છો, તો 50 ડિગ્રીની ગરમી પણ તમારા ઘરની વીજળી કાપી શકશે નહીં. સૌર ઊર્જા માત્ર તમારા વીજળીના બિલને શૂન્ય નથી કરતી, પરંતુ પર્યાવરણ માટે પણ એક વરદાન છે.