યુવાનો કરતા પણ વધુ ‘સ્ક્રીન ટાઇમ’ વડીલોનો! ઊંઘ અને માનસિક શાંતિ પર થઈ રહી છે ગંભીર અસર
થોડા વર્ષો પહેલા સુધી ઘરના વડીલો વારંવાર બાળકોને ટોકતા હતા— “આખો દિવસ આ ડબ્બામાં (ફોનમાં) શું જોયા કરે છે? બહાર જા, ચાર માણસો સાથે વાત કર.” પરંતુ આજે સમયનું પૈડું એવું ફર્યું છે કે એ જ વડીલો હવે પોતે કલાકો સુધી સ્ક્રીન સાથે ચીપકેલા જોવા મળે છે. પહેલા મોબાઈલ એડિક્શન કે ‘ફોનની લત’ને માત્ર યુવાનો કે કિશોરોની સમસ્યા માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ તાજેતરના અભ્યાસોએ જે આંકડા રજૂ કર્યા છે, તે ચોંકાવનારા અને ચિંતાજનક છે.
તાજા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, 50 થી 65 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં સ્માર્ટફોનનો વપરાશ એટલો વધી ગયો છે કે ઘણા કિસ્સાઓમાં તેમનો ‘સ્ક્રીન ટાઇમ’ યુવાનોને પણ પાછળ છોડી રહ્યો છે.
બદલાતી દુનિયા અને વધતું ડિજિટલ વળગણ
છેલ્લા એક દાયકામાં ટેકનોલોજી જેટલી ઝડપથી બદલાઈ છે, એટલી જ ઝડપથી વડીલોની જીવનશૈલી પણ બદલાઈ છે. એક સમય હતો જ્યારે વડીલોનો સમય છાપું વાંચવામાં, બગીચામાં ટહેલવામાં કે મિત્રો સાથે ગપ્પા મારવામાં જતો હતો. પરંતુ હવે 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો પોતાનો મોટાભાગનો સમય સ્માર્ટફોન, ટેબ્લેટ અને ટીવી સામે વિતાવી રહ્યા છે.
રિસર્ચ જણાવે છે કે 65 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો હવે સોશિયલ મીડિયાના સૌથી ઝડપથી વધતા યુઝર બેઝ બની ગયા છે. પછી તે વોટ્સએપ પર ‘ગુડ મોર્નિંગ’ મેસેજ મોકલવાનો હોય, ફેસબુક પર જૂની યાદો શેર કરવાની હોય કે યુટ્યુબ પર ધાર્મિક અને કુકિંગ વીડિયો જોવાના હોય—વડીલો હવે ડિજિટલ દુનિયાના નવા ‘કેદી’ બની રહ્યા છે.
કેમ લાગી રહી છે વડીલોને આ લત?
મનોવૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે વડીલોમાં ફોનના વળગણ પાછળ ઘણા સામાજિક અને ભાવનાત્મક કારણો છે:
-
એકલતા (Loneliness): આજના યુગમાં જ્યારે બાળકો કામકાજ માટે બહાર રહે છે અથવા પોતાના જીવનમાં વ્યસ્ત છે, ત્યારે વડીલો માટે ફોન એકલતા દૂર કરવાનું સૌથી સરળ સાધન બની ગયું છે.
-
જોડાણની ભાવના: ફેસબુક અને વોટ્સએપ દ્વારા તેઓ એવા જૂના મિત્રો અને સંબંધીઓ સાથે જોડાઈ રહ્યા છે જેમની સાથે વર્ષોથી વાત થઈ નહોતી. આ જોડાણ તેમને ખુશી આપે છે, પરંતુ ધીમે ધીમે તે લતમાં ફેરવાઈ જાય છે.
-
AI અને મનોરંજન: હવે વડીલો માત્ર સ્ક્રોલિંગ પૂરતા સીમિત નથી. રિપોર્ટ્સ મુજબ, તેઓ AI ચેટબોટ્સ સાથે વાતો કરવામાં અને પોતાની શંકાઓનું સમાધાન શોધવામાં પણ ઘણો સમય વિતાવી રહ્યા છે.
ચોંકાવનારી વિગત: યુવાનો કરતા પણ વધુ સ્ક્રીન ટાઇમ!
અભ્યાસમાં એક ખૂબ જ રસપ્રદ અને ડરામણી વાત સામે આવી છે. જો સ્માર્ટફોન, ટેબ્લેટ અને ટીવી જેવા તમામ ડિજિટલ ઉપકરણોના સમયને જોડવામાં આવે, તો ઘણા કિસ્સાઓમાં વડીલોનો કુલ સ્ક્રીન ટાઇમ યુવાનો કરતા પણ વધુ જોવા મળ્યો છે.
જ્યાં યુવાનો કામ કે અભ્યાસ માટે ફોનનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યાં વડીલોનો સમય ઘણીવાર પેસિવ એન્ટરટેઈનમેન્ટ (માત્ર જોયા કરવું) માં જાય છે. તેઓ મોડી રાત સુધી રીલ્સ અને વીડિયો જોતા રહે છે, જેના કારણે તેમના ઊંઘવાનું ચક્ર (Sleeping Pattern) સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું છે.
વધુ પડતા સ્ક્રીન ટાઇમના ગંભીર નુકસાન
વડીલો માટે ફોનનો આ ચસકો માત્ર સમયનો બગાડ નથી, પણ તેમના સ્વાસ્થ્ય માટે એક મોટું જોખમ પણ છે:
-
શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર અસર: કલાકો સુધી એક જ મુદ્રામાં બેસીને ફોન જોવાથી ગરદન, પીઠ અને આંખોમાં દુખાવાની સમસ્યા વધી જાય છે. સાથે જ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઓછી થવાથી સ્થૂળતા અને ડાયાબિટીસ જેવી બીમારીઓનું જોખમ વધે છે.
-
માનસિક તણાવ અને એન્ઝાયટી: સોશિયલ મીડિયા પર આવતા ફેક ન્યૂઝ કે ભડકાઉ વીડિયો વડીલોમાં ગભરાટ (Anxiety) પેદા કરે છે. તેઓ ઘણીવાર ડિજિટલ દુનિયાની વાતોને સાચી માની લે છે, જેનાથી તેમનું માનસિક સંતુલન પ્રભાવિત થાય છે.
-
ઊંઘની કમી (Insomnia): ફોનમાંથી નીકળતી ‘બ્લુ લાઈટ’ ઊંઘ લાવનારા હોર્મોન ‘મેલાટોનિન’ ને અસર કરે છે. વડીલોમાં પહેલેથી જ ઊંઘની સમસ્યા હોય છે, અને ફોન તેને વધુ ખરાબ બનાવી દે છે.
-
સામાજિક અંતર: વિરોધાભાસ એ છે કે આખી દુનિયા સાથે જોડાવાના ચક્કરમાં વડીલો પોતાની પાસે બેઠેલા પરિવારના સભ્યોથી દૂર થઈ રહ્યા છે. ‘ફેમિલી ટાઈમ’ દરમિયાન પણ દરેકનું ધ્યાન પોતાની સ્ક્રીન પર જ હોય છે.
કેવી રીતે છોડાવવી આ લત? કેટલાક જરૂરી સૂચનો
જો તમારા ઘરમાં પણ વડીલો ફોનના આદિ બની રહ્યા હોય, તો તેમને વઢવાને બદલે પ્રેમથી સમજાવવા અને કેટલાક ફેરફાર કરવા જરૂરી છે:
-
ડિજિટલ ડિટોક્સ: દિવસમાં કેટલાક કલાકો એવા નક્કી કરો જ્યારે ઘરનો કોઈ પણ સભ્ય ફોન ન વાપરે, જેમ કે જમતી વખતે કે સાંજે ચાના સમયે.
-
હોબીને પ્રોત્સાહન આપો: તેમને ફોનને બદલે પુસ્તકો વાંચવા, ગાર્ડનિંગ કરવા કે કોઈ સામાજિક ક્લબ સાથે જોડાવા માટે પ્રેરિત કરો.
-
સાથે સમય વિતાવો: ઘણીવાર વડીલો ફોન ત્યારે જ હાથમાં લે છે જ્યારે તેમને લાગે કે તેમની સાથે વાત કરનારું કોઈ નથી. તેમની સાથે બેસો, તેમની વાતો સાંભળો અને તેમને મહત્વ આપો.
-
સ્ક્રીન ટાઇમ એપ: તેમના ફોનમાં સ્ક્રીન ટાઇમ ટ્રેક કરતી એપ્સ નાખો જેથી તેમને પોતાને ખબર પડે કે તેઓ દિવસ દરમિયાન કેટલો સમય ફોન પાછળ ખર્ચી રહ્યા છે.
ટેકનોલોજી સુવિધા માટે છે, લત માટે નહીં. વડીલો ડિજિટલ રીતે સાક્ષર બને તે સારી વાત છે, પણ જ્યારે તે તેમના સ્વાસ્થ્ય અને શાંતિને છીનવી લે, ત્યારે સાવધ થવું જરૂરી છે. આપણે એ સમજવું પડશે કે સ્માર્ટફોન ક્યારેય પોતાના સ્વજનો સાથે વિતાવેલા અસલી સમયની જગ્યા લઈ શકતો નથી.
