શું ભારત બનશે ગ્લોબલ ટેક હબ? AI, ડેટા સેન્ટર અને સેમીકન્ડક્ટર પર ટેક ઇન્ડસ્ટ્રીની મીટ

AI અને સેમીકન્ડક્ટર ક્ષેત્રે ભારતને વિશ્વગુરુ બનાવવા સરકાર શું કરશે જાહેરાત?

જેમ જેમ નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ બજેટ 2026 રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે, તેમ ભારતનું ટેકનોલોજી અને મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર નવી અપેક્ષાઓ અને સંભાવનાઓથી ભરેલું છે. વર્ષ 2026 ને ભારતની ડિજિટલ અર્થવ્યવસ્થા માટે ‘નિર્ણાયક વળાંક’ માનવામાં આવે છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડેટા સેન્ટર્સ અને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ક્ષેત્રમાં ભારત પોતાને વિશ્વના નકશા પર ‘ગ્લોબલ હબ’ તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે હવે પડકાર માત્ર મૂડી રોકાણનો નથી, પરંતુ પાયાની સુવિધાઓની મજબૂતી, વીજળીનો અવિરત પુરવઠો અને સ્પષ્ટ નિયમનકારી નીતિઓનો છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ વર્ષે ટેક સેક્ટરની ‘વિશલિસ્ટ’ માં શું સામેલ છે.

AI અને ડેટા સેન્ટર: ભારતની ડિજિટલ મહત્વાકાંક્ષાની નવી કરોડરજ્જુ

ભારત આજે વિશ્વમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતા ડેટા સેન્ટર બજારોમાંનું એક છે. Microsoft, Google અને Amazon જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ પહેલાથી જ ભારતમાં અબજો ડોલરના રોકાણની જાહેરાત કરી ચૂકી છે. આંકડા મુજબ, લગભગ 67.5 બિલિયન ડોલરનું વૈશ્વિક રોકાણ ભારત તરફ આકર્ષાઈ રહ્યું છે.

• બજેટ પાસેથી અપેક્ષા: ઉદ્યોગને આશા છે કે સરકાર AI ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિશેષ પ્રોત્સાહનો આપશે. ડેટા સેન્ટર્સને ‘ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટેટસ’ મળ્યા બાદ હવે એવી અપેક્ષા છે કે તેમના નિર્માણ માટે સસ્તી જમીન અને સરળ લોન (Loans) ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે.

વીજળીની વધતી માંગ: સૌથી મોટો પડકાર

AI વર્કલોડ પરંપરાગત ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ કરતા પાંચથી છ ગણી વધુ વીજળી વાપરે છે. ડેટા સેન્ટર્સ માટે વીજળીનો સતત અને સસ્તો પુરવઠો સૌથી મોટો અવરોધ બનીને ઉભર્યો છે.

• ગ્રીન પાવરનો વિકલ્પ: ટેક દિગ્ગજોની માંગ છે કે બજેટ 2026 માં ડેટા સેન્ટર્સ માટે એક અલગ ‘ટેરિફ કેટેગરી’ બનાવવામાં આવે.

• ગ્રીડ સ્થિરતા: સરકારે એવી નીતિઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે કે જેનાથી ડેટા સેન્ટર્સ સીધા પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (Renewable Energy) સ્ત્રોતોમાંથી વીજળી મેળવી શકે, જેથી તેમનો કાર્યકારી ખર્ચ (Operational Cost) ઘટાડી શકાય.

સસ્ટેનેબિલિટી અને ગ્રીન ટેકનોલોજી

વૈશ્વિક કંપનીઓ હવે માત્ર ડેટા સેન્ટર નથી ઈચ્છતી, તેઓ ‘ગ્રીન ડેટા સેન્ટર’ ઈચ્છે છે. બજેટ 2026 થી અપેક્ષા છે કે સરકાર પર્યાવરણને અનુકૂળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ટેક્સ ઇન્સેન્ટિવ આપશે.

• લિક્વિડ કૂલિંગ ટેકનોલોજી: ડેટા સેન્ટર્સને ઠંડુ રાખવા માટે નવી ટેકનોલોજી પર સંશોધન અને વિકાસ (R&D) માટે ભંડોળ ફાળવવામાં આવી શકે છે.

• કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ: નિષ્ણાતો માને છે કે જો અત્યારે યોગ્ય નીતિ વિષયક નિર્ણયો લેવામાં નહીં આવે, તો ભારત દાયકાઓ સુધી જૂની અને કાર્બન-ઉત્સર્જન કરતી પ્રણાલીઓમાં ફસાઈ શકે છે.

ડેટા સાર્વભૌમત્વ અને નિયમનકારી સ્પષ્ટતા

ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) એક્ટના અમલીકરણ પછી, ડેટા લોકલાઇઝેશન (Data Localization) ફરજિયાત બન્યું છે. બેંકિંગ અને મેસેજિંગ જેવી સેવાઓનો ડેટા ભારતની સરહદોની અંદર સંગ્રહિત કરવો જરૂરી છે.

• ઉદ્યોગની માંગ: બજેટમાં ડેટા લોકલાઇઝેશન અને ક્રોસ-બોર્ડર ડેટા ફ્લો પર ખૂબ જ સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશોની જરૂર છે. નિયમોમાં સ્પષ્ટતા હોવાથી વૈશ્વિક કંપનીઓનો ભારતીય બજાર પર વિશ્વાસ વધુ મજબૂત થશે.

મેન્યુફેક્ચરિંગ અને MSME: આત્મનિર્ભરતા તરફ કદમ

સરકારે એવા 100 ઉત્પાદનોની ઓળખ કરી છે જેની ભારતમાં આયાત વધુ છે પરંતુ સ્થાનિક પુરવઠો નબળો છે. ભારતના કુલ નિકાસનો 46% હિસ્સો MSME ક્ષેત્રમાંથી આવે છે, જે હાલમાં વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈનના દબાણ હેઠળ છે.

• ક્રેડિટ ગેરંટી: MSME ને ટેરિફ શોક અને આયાત નિર્ભરતાથી બચાવવા માટે સસ્તી લોન અને ક્રેડિટ ગેરંટીની અપેક્ષા છે.

• સપ્લાય ચેઈન: ચીન પર નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સ્થાનિક સ્પેરપાર્ટ્સના ઉત્પાદન પર વિશેષ સબસિડી આપવામાં આવી શકે છે.

સેમીકન્ડક્ટર અને રેર અર્થ: ભવિષ્યની વૈશ્વિક લડાઈ

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે ભારતે પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ ‘ચિપ મેન્યુફેક્ચરિંગ’ (Semiconductor) હજુ પણ એક નબળી કડી છે.

1. ઇન્ડિયા સેમીકન્ડક્ટર મિશન (ISM): બજેટ 2026 થી અપેક્ષા છે કે આ મિશનના બીજા તબક્કા માટે મોટા ભંડોળની ફાળવણી કરવામાં આવશે.

2. રેર અર્થ મિનરલ્સ: ભારત પાસે વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો રેર અર્થ ભંડાર છે, પરંતુ પ્રોસેસિંગ ટેકનોલોજીના અભાવે ઉત્પાદન ઘણું ઓછું છે. બજેટમાં આ ખનિજોના પ્રોસેસિંગ અને ‘મેગ્નેટ મેન્યુફેક્ચરિંગ’ માટે નક્કર રોડમેપની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

નિષ્કર્ષ

બજેટ 2026 માત્ર આંકડાઓની રમત નહીં હોય, પરંતુ તે ભારતના ‘ટેક-ડેકેડ’ (Techade) નો પાયો નાખશે. જો સરકાર વીજળી, સ્પષ્ટ નીતિઓ અને ક્રિટિકલ મિનરલ સપ્લાય ચેઈન પર ઉદ્યોગની માંગણીઓ પૂરી કરશે, તો ભારત માત્ર પોતાની ડિજિટલ જરૂરિયાતો જ પૂરી નહીં કરે, પરંતુ વિશ્વ માટે એક વિશ્વસનીય વૈકલ્પિક મેન્યુફેક્ચરિંગ હબ તરીકે પણ ઉભરશે.