GPS કેવી રીતે કામ કરે છે? લોકેશન ટ્રેકિંગ વિશેના તમારા દરેક સવાલોના જવાબ અહીં છે

જાદુ નથી, ટેકનોલોજી છે: ઓનલાઇન ઓર્ડરથી લઈને કેબ ટ્રેકિંગ સુધી, બધું કેવી રીતે થાય છે?

આજના યુગમાં ‘અદ્રશ્ય’ રહેવું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. જ્યારે તમે રસ્તા પર ચાલતા હોવ છો, ત્યારે સીસીટીવી કેમેરા તમારા પર નજર રાખે છે, પરંતુ જ્યારે તમે તમારા ઘરની ચાર દીવાલોની અંદર હોવ છો, ત્યારે પણ ટેકનોલોજી તમને ટ્રેક કરતી હોય છે. પછી ભલે તે તમારા દ્વારા ઓર્ડર કરાયેલ પિઝા હોય, ઓફિસ માટે બુક કરેલી કેબ હોય અથવા તો હજારો કિલોમીટર દૂર કોઈ દેશમાંથી આવતું પાર્સલ હોય—બધું જ તમારી આંગળીના ટેરવે, એક સ્ક્રીન પર લાઈવ ટ્રેક થઈ રહ્યું છે.

પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે કોઈ ફિઝિકલ કેમેરા કે વાયર વગર, તમારા ફોનને કેવી રીતે ખબર પડે છે કે તમારો સામાન અત્યારે કયા રસ્તા પર કે કયા વેરહાઉસમાં છે? આ કોઈ જાદુ નથી, પરંતુ ‘લોકેશન ટ્રેકિંગ’ની અદભૂત દુનિયા છે. ચાલો, આ એક્સપ્લેનરમાં જાણીએ કે લોકેશન ટ્રેકિંગ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે.

લોકેશન ટ્રેકિંગ ટેકનોલોજી શું છે?

લોકેશન ટ્રેકિંગ એ કોઈ એકલી મશીન કે સોફ્ટવેર નથી. તે ઘણી અદ્યતન ટેકનોલોજીઓનું એક જટિલ મિશ્રણ છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય કોઈ વ્યક્તિ, વસ્તુ, વાહન અથવા પ્રાણીઓની ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થિતિ (Geographical Position) શોધવાનો અને તેને રેકોર્ડ કરવાનો છે. મુખ્યત્વે આમાં ચાર મોટી ટેકનોલોજી કામ કરે છે:

1. ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ (GPS)

આ સૌથી લોકપ્રિય અને વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતી ટેકનોલોજી છે. અવકાશમાં પૃથ્વીની આસપાસ લગભગ 24 થી 31 સેટેલાઇટ્સ સતત ફરી રહ્યા છે. તમારા મોબાઈલ કે કારમાં લાગેલું GPS રિસીવર ઓછામાં ઓછા 4 સેટેલાઇટ્સ પાસેથી સિગ્નલ મેળવે છે. આ ટેકનોલોજી ‘ટ્રાઇલેટરેશન’ (Trilateration) નામની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને ગણતરી કરે છે કે તમે પૃથ્વી પર બરાબર ક્યાં છો.

2. જિયોગ્રાફિક ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (GIS)

જીપીએસ ફક્ત એ જણાવે છે કે તમે ક્યાં છો (કોઓર્ડિનેટ્સ), પરંતુ તે કોઓર્ડિનેટ્સને એક સુંદર અને સમજી શકાય તેવા ‘મેપ’માં બદલવાનું કામ GIS કરે છે. તે ભૌગોલિક ડેટાને કેપ્ચર, સ્ટોર અને એનાલાઈઝ કરે છે જેથી તમને સ્ક્રીન પર રસ્તાઓ, ઇમારતો અને ટ્રાફિક દેખાઈ શકે.

3. રેડિયો ફ્રીક્વન્સી આઇડેન્ટિફિકેશન (RFID)

તમે ઓફિસના આઈડી કાર્ડ કે શોપિંગ મોલ્સના કપડાં પર નાના ટેગ જોયા હશે. આ RFID ટેગ છે. આમાં એક માઇક્રોચિપ હોય છે જે રેડિયો તરંગો દ્વારા ડેટા મોકલે છે. આ ટેકનોલોજી ઇન્ડોર ટ્રેકિંગ અથવા વેરહાઉસમાં સામાન શોધવા માટે શ્રેષ્ઠ છે.

4. વાયરલેસ લોકલ એરિયા નેટવર્ક (WLAN/Wi-Fi)

જ્યારે તમે કોઈ મોટી બિલ્ડિંગ કે મોલની અંદર હોવ છો, જ્યાં જીપીએસ સિગ્નલ નબળા પડી જાય છે, ત્યારે વાઈ-ફાઈ રાઉટર્સ તમારું લોકેશન ટ્રેક કરવામાં મદદ કરે છે. તે 70 થી 300 ફૂટની રેન્જમાં ખૂબ જ સચોટ કામ કરે છે.

ટ્રેકિંગના પ્રકારો: ઇન્ડોર વિરુદ્ધ આઉટડોર

લોકેશન ટ્રેકિંગને તેની રેન્જ અને જરૂરિયાત મુજબ બે મુખ્ય ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે:

વાઈડ-એરિયા ટ્રેકિંગ (Wide-Area Tracking)

તેનો ઉપયોગ ત્યારે થાય છે જ્યારે કોઈ વસ્તુ શહેર, દેશ કે ખંડો વચ્ચે ફરી રહી હોય. ઉદાહરણ તરીકે, ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ તેમના ટ્રકોને ટ્રેક કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે. આમાં જીપીએસ અને સેલ્યુલર નેટવર્કનું મુખ્ય યોગદાન હોય છે. આ ટેકનોલોજી ખુલ્લા આકાશ નીચે સૌથી સચોટ પરિણામ આપે છે.

લોકલ એરિયા અથવા ઇન્ડોર ટ્રેકિંગ (Indoor Tracking)

જીપીએસની એક મર્યાદા છે—તે કોંક્રીટની છતો અને દીવાલોને સરળતાથી પાર કરી શકતું નથી. તેથી, મોટી હોસ્પિટલો, વેરહાઉસ કે મોલની અંદર સામાન કે લોકોને ટ્રેક કરવા માટે RFID અને બ્લૂટૂથ લો એનર્જી (BLE) જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આજકાલ મોટા એમ્યુઝમેન્ટ પાર્ક્સમાં બાળકોને ખાસ રિસ્ટબેન્ડ પહેરાવવામાં આવે છે, જે આ ટેકનોલોજી પર કામ કરે છે જેથી ભીડમાં બાળક ખોવાઈ જાય તો તેને તરત શોધી શકાય.

લોકેશન-બેઝ્ડ સર્વિસીસ (LBS): આપણા જીવનનો હિસ્સો

લોકેશન ટ્રેકિંગ ફક્ત નજર રાખવા માટે નથી, પરંતુ તે આપણા જીવનને સરળ બનાવતી સેવાઓનો આધાર છે.

• નેવિગેશન અને ટ્રાફિક: ગૂગલ મેપ્સ જેવી સેવાઓ તમને માત્ર રસ્તો જ નથી બતાવતી, પણ રિયલ-ટાઇમ ટ્રાફિક ડેટા પણ આપે છે.

• પર્સનલાઈઝ્ડ માર્કેટિંગ: તેને ‘જિયો-ફેન્સિંગ’ કહેવાય છે. જેમ કે તમે કોઈ સ્ટોરની ચોક્કસ રેન્જમાં પ્રવેશ કરો, એટલે તમારા ફોન પર ડિસ્કાઉન્ટ કૂપન આવી જાય.

• સુરક્ષા અને ઈમરજન્સી: જો તમે કોઈ મુસીબતમાં હોવ અને પોલીસ કે એમ્બ્યુલન્સને કોલ કરો, તો તમારી લોકેશનના આધારે મદદ તમારા સુધી જલ્દી પહોંચી શકે છે.

તમારું પાર્સલ ક્યાં છે તેની ખબર કેવી રીતે પડે છે?

જ્યારે તમે કોઈ ઓનલાઇન ઓર્ડર કરો છો, ત્યારે તેની ટ્રેકિંગ ‘હાઇબ્રિડ મોડલ’ પર કામ કરે છે:

1. વેરહાઉસની અંદર: પાર્સલને RFID સ્કેનરથી સ્કેન કરવામાં આવે છે, જેનાથી સિસ્ટમને ખબર પડે છે કે તે ‘પેક’ થઈ ગયું છે.

2. ટ્રાન્ઝિટમાં: જે ટ્રક કે પ્લેનમાં પાર્સલ છે, તેમાં જીપીએસ લગાડેલું હોય છે. તે દર થોડી સેકન્ડમાં પોતાનું લોકેશન સર્વરને મોકલે છે.

3. લાસ્ટ માઈલ ડિલિવરી: જ્યારે ડિલિવરી બોય તમારા ઘરની નજીક હોય છે, ત્યારે તેના ફોનનું જીપીએસ તમને મેપ પર તેની લાઈવ લોકેશન બતાવે છે.

નિષ્કર્ષ

લોકેશન ટ્રેકિંગ ટેકનોલોજીએ દુનિયાને નાની અને પારદર્શક બનાવી દીધી છે. જોકે, પ્રાઈવસીને લઈને ચિંતાઓ હંમેશા રહે છે, પરંતુ તેમાં કોઈ શંકા નથી કે આજની ભાગદોડ ભરેલી જિંદગીમાં આ ટેકનોલોજી સુરક્ષા, સુવિધા અને સમયની બચતનું સૌથી મોટું સાધન બની ગઈ છે.