ઈન્ટરનેટ સ્લો હશે તો પણ નહીં અટકે પૈસા! જાણો કેવી રીતે કામ કરશે UPI નું નવું ‘Tap and Pay’

UPIમાં મોટો બદલાવ: QR કોડ સ્કેન કરવાની ઝંઝટ ખતમ, હવે ફોન ટેપ કરીને પણ કરી શકાશે પેમેન્ટ

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ખૂબ ઝડપથી વધ્યો છે. ચા-નાસ્તાની નાની દુકાનથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી આજે UPI પેમેન્ટ સામાન્ય બની ગયું છે. મોટાભાગના લોકો પેમેન્ટ કરવા માટે દુકાનદારનો QR કોડ સ્કેન કરે છે અને ત્યારબાદ રકમ દાખલ કરીને વ્યવહાર પૂર્ણ કરે છે.

હવે આ પ્રક્રિયા વધુ સરળ બનવાની દિશામાં એક મહત્વનું પગલું લેવામાં આવ્યું છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા એટલે કે NPCIએ UPI માટે ‘Tap and Pay’ નામનું નવું ફીચર રજૂ કર્યું છે.

આ સુવિધા આવ્યા બાદ ગ્રાહકને દરેક વખતે QR કોડ શોધીને સ્કેન કરવાની જરૂર નહીં પડે. સપોર્ટેડ ડિવાઇસ ઉપલબ્ધ હોય તો માત્ર સ્માર્ટફોનને પેમેન્ટ મશીન અથવા ડિજિટલ સાઉન્ડબોક્સ પાસે ટેપ કરીને પેમેન્ટની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકાશે.

આ નવા ફીચરની ખાસિયત માત્ર ઝડપ નથી. નબળા નેટવર્ક અથવા કેટલીક પરિસ્થિતિમાં ઇન્ટરનેટ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે પણ પેમેન્ટની સુવિધા આપવા માટે ઓફલાઇન ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

‘Tap and Pay’ કેવી રીતે કામ કરશે?

નવા ફીચરમાં NFC એટલે કે Near Field Communication ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. NFC એવી વાયરલેસ ટેક્નોલોજી છે જેના માધ્યમથી બે નજીકના ડિવાઇસ વચ્ચે ટૂંકા અંતરે ડેટાની આપ-લે કરી શકાય છે.

ગ્રાહકના ફોનમાં NFC સપોર્ટ હોવો જરૂરી રહેશે. ફોનની સેટિંગ્સમાં NFC સક્રિય કર્યા બાદ, સપોર્ટેડ POS ટર્મિનલ અથવા ડિજિટલ સાઉન્ડબોક્સ પાસે ફોન લાવવો પડશે.

બંને ડિવાઇસ વચ્ચે કનેક્શન સ્થાપિત થયા પછી પેમેન્ટની પ્રક્રિયા આગળ વધશે. એટલે કે સામાન્ય રીતે થતી QR કોડ સ્કેનિંગની પ્રક્રિયા ઘણી હદ સુધી ટૂંકી થઈ જશે.

આ સુવિધા ખાસ કરીને એવી પરિસ્થિતિમાં ઉપયોગી બની શકે છે જ્યાં QR કોડ સ્કેન કરવો મુશ્કેલ હોય અથવા ગ્રાહક ઝડપથી પેમેન્ટ કરવા માંગતો હોય.

હવે QR કોડ શોધવાની જરૂર નહીં રહે

હાલમાં UPI પેમેન્ટની સૌથી સામાન્ય રીત QR કોડ સ્કેન કરવાની છે. ગ્રાહકે ફોનમાં પેમેન્ટ એપ ખોલવી, કેમેરા ચાલુ કરવો, દુકાનદારનો સાચો QR કોડ શોધવો અને ત્યારબાદ તેને સ્કેન કરવો પડે છે.

નાના વેપારીઓ પાસે એકથી વધુ QR કોડ હોય અથવા દુકાનમાં ભીડ વધારે હોય ત્યારે કેટલીક વખત યોગ્ય QR કોડ શોધવામાં સમય લાગી શકે છે.

ક્યારેક QR કોડ ધૂંધળો હોય, લાઇટ ઓછી હોય અથવા કોડ પર સ્ક્રેચ હોવાથી કેમેરા તેને યોગ્ય રીતે વાંચી ન શકે. આવી સ્થિતિમાં પેમેન્ટ કરવામાં વિલંબ થાય છે.

‘Tap and Pay’ આવી સમસ્યાઓને ઘટાડવાનો પ્રયાસ છે. જો વેપારી પાસે જરૂરી સપોર્ટેડ ડિવાઇસ હોય, તો ગ્રાહક ફોનને સીધો ત્યાં ટેપ કરીને પેમેન્ટ પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકશે.

ઇન્ટરનેટ વગર પેમેન્ટની સુવિધા કેમ મહત્વની?

નવા ફીચરની સૌથી વધુ ચર્ચા તેની ઓફલાઇન ક્ષમતાને લઈને થઈ રહી છે.

ભારતમાં મોટા શહેરોમાં ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી સામાન્ય રીતે સારી હોય છે, પરંતુ દરેક જગ્યાએ સ્થિતિ એકસરખી નથી. ગામડાં, મેળા, બજાર, સ્ટેડિયમ અથવા ભારે ભીડવાળા સ્થળોએ ક્યારેક મોબાઇલ નેટવર્ક ધીમું પડી શકે છે.

એવી સ્થિતિમાં UPI પેમેન્ટ નિષ્ફળ થવાની શક્યતા રહે છે.

નવી સિસ્ટમમાં UPI Lite વોલેટ અને સુરક્ષિત ઓફલાઇન ટોકન આધારિત ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને આવી પરિસ્થિતિમાં પેમેન્ટને વધુ સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

આનો અર્થ એ નથી કે દરેક પ્રકારનું UPI ટ્રાન્ઝેક્શન દરેક પરિસ્થિતિમાં સંપૂર્ણપણે ઇન્ટરનેટ વિના થઈ જશે. પરંતુ નિર્ધારિત ઓફલાઇન વ્યવસ્થા હેઠળ પેમેન્ટ કરવાની ક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

UPI Liteની ભૂમિકા શું રહેશે?

ઓફલાઇન પેમેન્ટ માટે UPI Liteની વ્યવસ્થા મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. UPI Liteનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય નાના મૂલ્યના દૈનિક વ્યવહારોને સરળ બનાવવાનો રહ્યો છે.

નવા ‘Tap and Pay’ ફીચર સાથે સુરક્ષિત ટોકન આધારિત પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરીને કનેક્ટિવિટી સંબંધિત સમસ્યાઓનો સામનો કરવાની ક્ષમતા વધારવામાં આવી શકે છે.

ગ્રાહક માટે આનો સૌથી મોટો ફાયદો એ રહેશે કે નેટવર્ક નબળું હોય ત્યારે પણ પેમેન્ટ કરવાની સંભાવના વધશે અને દરેક વ્યવહાર માટે સ્થિર ઇન્ટરનેટ કનેક્શન પર નિર્ભરતા ઘટી શકે છે.

દરેક ફોનમાં આ સુવિધા મળશે?

અહીં ગ્રાહકોએ એક મહત્વની બાબત ધ્યાનમાં રાખવી પડશે. ‘Tap and Pay’નો ઉપયોગ કરવા માટે માત્ર UPI એપ હોવી પૂરતી નથી.

સ્માર્ટફોનમાં NFC ટેક્નોલોજીનું સપોર્ટ હોવું જરૂરી છે. NFC સપોર્ટ ન ધરાવતા જૂના અથવા કેટલાક બજેટ ફોનમાં આ સુવિધા ઉપલબ્ધ ન પણ હોય.

આ ઉપરાંત વેપારી તરફનું POS ટર્મિનલ અથવા ડિજિટલ સાઉન્ડબોક્સ પણ આ ટેક્નોલોજીને સપોર્ટ કરતું હોવું જરૂરી રહેશે.

એટલે શરૂઆતમાં આ સુવિધાનો ઉપયોગ તમામ દુકાનો અને તમામ ફોનમાં શક્ય નહીં હોય. જેમ જેમ વેપારીઓ અને ડિવાઇસ ઉત્પાદકો તેનો સ્વીકાર વધારશે તેમ તેનો વ્યાપ પણ વધી શકે છે.

2026ના અંત સુધીમાં વધુ વેપારીઓ સુધી પહોંચાડવાની યોજના

NPCIનું લક્ષ્ય 2026ના છેલ્લા ત્રિમાસિક ગાળા સુધીમાં દેશભરના મુખ્ય વેપારી POS ટર્મિનલ્સ પર આ સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવાનું છે.

જો આ યોજના વ્યાપક રીતે અમલમાં આવે, તો ગ્રાહકોને UPI પેમેન્ટની વધુ એક ઝડપી રીત મળી શકે છે.

મોટા રિટેલ સ્ટોર, મોલ, રેસ્ટોરન્ટ, પેટ્રોલ પંપ અને અન્ય સ્થળોએ NFC આધારિત પેમેન્ટનો ઉપયોગ વધે તેવી શક્યતા છે.

નાના વેપારીઓ માટે પણ ડિજિટલ સાઉન્ડબોક્સ અને અન્ય સપોર્ટેડ ડિવાઇસ દ્વારા આ ટેક્નોલોજી અપનાવવાની તક ઊભી થઈ શકે છે.

માત્ર ‘Tap and Pay’ જ નહીં, ‘My UPI’ પણ ચર્ચામાં

NPCIએ UPI ઇકોસિસ્ટમમાં અન્ય કેટલાક નવા ફીચર્સ અંગે પણ જાહેરાત કરી છે. તેમાં ‘My UPI’ ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે.

તેને UPI માટે એક પ્રકારના AI આધારિત સહાયક તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પેમેન્ટ કરાવવાનો નથી, પરંતુ વપરાશકર્તાને વધુ સુરક્ષિત અને સરળ ડિજિટલ પેમેન્ટ અનુભવ આપવાનો છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ વધે તેમ છેતરપિંડીનો ખતરો પણ રહે છે. નકલી QR કોડ, ખોટી પેમેન્ટ રિક્વેસ્ટ અથવા શંકાસ્પદ વેપારી જેવા જોખમો સામે ગ્રાહકોને વધુ માહિતી મળે તે જરૂરી બની ગયું છે.

આ દિશામાં ‘My UPI’ના કેટલાક ફીચર્સ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

‘Pay Safe’થી QR કોડની તપાસમાં મદદ

‘My UPI’ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવેલા ‘Pay Safe’ ફીચરનો હેતુ QR કોડની વિગતો ચકાસવામાં વપરાશકર્તાની મદદ કરવાનો છે.

ગ્રાહક QR કોડ અપલોડ કરીને તેની સાથે જોડાયેલી કેટલીક માહિતી તપાસી શકે છે. તેમાં વેપારીની કેટેગરી અને પેમેન્ટ હિસ્ટ્રી જેવી વિગતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે.

આવી માહિતીથી ગ્રાહકને કોઈ QR કોડ સામાન્ય વેપારી સાથે જોડાયેલો છે કે શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે તેની પ્રાથમિક સમજ મળી શકે છે.

અલબત્ત, કોઈપણ ડિજિટલ સિક્યુરિટી ફીચર 100 ટકા છેતરપિંડી અટકાવવાની ગેરંટી આપતું નથી. ગ્રાહકે OTP, UPI PIN અને અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી કોઈની સાથે શેર ન કરવી તે હજુ પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

‘Pay Again’થી વારંવાર થતા પેમેન્ટ સરળ બનશે

ઘણા લોકો દર મહિને એક જ વેપારી અથવા સેવા પ્રદાતાને પેમેન્ટ કરતા હોય છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક વખતે વ્યક્તિ અથવા વેપારીને શોધીને નવી પેમેન્ટ પ્રક્રિયા કરવી પડે છે.

‘Pay Again’ ફીચર અગાઉના વ્યવહારો સાથે જોડાયેલા પેમેન્ટને ફરીથી કરવાની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, વારંવાર કોઈ ચોક્કસ વેપારીને પેમેન્ટ કરતા હોવ તો અગાઉના વ્યવહાર પરથી ફરી પેમેન્ટ શરૂ કરવું વધુ સરળ બની શકે છે.

આ ફીચર ખાસ કરીને નિયમિત પેમેન્ટ કરતા વપરાશકર્તાઓ માટે સમય બચાવી શકે છે.

‘Safety Switch’થી UPI પર વધુ નિયંત્રણ

NPCIએ UPI વપરાશકર્તાઓ માટે ‘Safety Switch’ નામની સુવિધા પણ રજૂ કરી છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટના યુગમાં સુરક્ષા માત્ર બેન્ક અથવા પેમેન્ટ કંપનીની જવાબદારી નથી. ગ્રાહકને પોતાના એકાઉન્ટ અને પેમેન્ટ સેટિંગ્સ પર પણ યોગ્ય નિયંત્રણ હોવું જરૂરી છે.

Safety Switchનો ઉદ્દેશ્ય વપરાશકર્તાને UPI સંબંધિત ઉપયોગ પર વધુ નિયંત્રણ આપવાનો છે. આ પ્રકારની સુવિધાઓ ખાસ કરીને ત્યારે ઉપયોગી બની શકે છે જ્યારે ગ્રાહકને પોતાના UPI એક્સેસને નિયંત્રિત કરવાની જરૂર પડે.

‘UPI De-link’ શું કામ કરશે?

આ ઉપરાંત UPI De-link નામની સુવિધા પણ રજૂ કરવામાં આવી છે. તેના દ્વારા વપરાશકર્તાને પોતાના UPI નંબરનું જોડાણ દૂર કરવાની સુવિધા મળશે.

આવા વિકલ્પો ગ્રાહકોને તેમના ડિજિટલ પેમેન્ટ સેટઅપ અંગે વધુ નિયંત્રણ આપવાનો પ્રયાસ દર્શાવે છે.

UPIનો વ્યાપ વધવાની સાથે ગ્રાહકોના એકાઉન્ટ, મોબાઇલ નંબર, બેન્ક અને પેમેન્ટ આઇડેન્ટિટી વચ્ચેના જોડાણને સરળ રીતે મેનેજ કરી શકાય તે પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.

નાના વેપારીઓ માટે પણ ફાયદાકારક બની શકે

‘Tap and Pay’નો લાભ માત્ર ગ્રાહકો સુધી મર્યાદિત રહેવાનો નથી. વેપારીઓ માટે પણ ઝડપી પેમેન્ટ પ્રક્રિયા મહત્વપૂર્ણ છે.

ભીડવાળી દુકાનમાં દરેક ગ્રાહકને QR કોડ સ્કેન કરવા માટે રાહ જોવી પડે તો ટ્રાન્ઝેક્શનનો સમય વધી શકે છે. NFC આધારિત ટેપ પેમેન્ટથી પ્રક્રિયા ઝડપી બને તો કાઉન્ટર પર ગ્રાહકોની લાઇન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

રેસ્ટોરન્ટ, મેટ્રો, પેટ્રોલ પંપ, ક્વિક સર્વિસ સ્ટોર અને અન્ય હાઇ-ફૂટફોલ સ્થળોએ આવી ટેક્નોલોજી ખાસ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

ડિજિટલ પેમેન્ટના આગામી તબક્કાની શરૂઆત?

ભારતમાં UPIએ પેમેન્ટની દુનિયામાં મોટો બદલાવ લાવ્યો છે. QR કોડે ડિજિટલ પેમેન્ટને નાના વેપારીઓ સુધી પહોંચાડ્યું અને હવે NFC આધારિત ‘Tap and Pay’ જેવી સુવિધા તેને વધુ સરળ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.

આગામી સમયમાં પેમેન્ટ વધુ ઝડપી, સરળ અને સુરક્ષિત બને તે દિશામાં ટેક્નોલોજી આગળ વધે તેવી શક્યતા છે.

પરંતુ આ નવી સુવિધાની સફળતા તેના વ્યાપક અમલ પર નિર્ભર રહેશે. ગ્રાહકો પાસે NFC સપોર્ટેડ ફોન હોવા જોઈએ, વેપારીઓ પાસે યોગ્ય POS અથવા સાઉન્ડબોક્સ હોવા જોઈએ અને પેમેન્ટ સિસ્ટમ બંને તરફથી સપોર્ટેડ હોવી જરૂરી રહેશે.

ગ્રાહકો માટે શું બદલાશે?

જો આ સુવિધા વ્યાપક રીતે ઉપલબ્ધ બને છે, તો દૈનિક પેમેન્ટનો અનુભવ વધુ સરળ બની શકે છે.

QR કોડ શોધવો, કેમેરાથી સ્કેન કરવો અને ક્યારેક નબળા નેટવર્કને કારણે ફરી પ્રયાસ કરવો—આ પ્રક્રિયાની જગ્યાએ ફોનને પેમેન્ટ ડિવાઇસ પાસે ટેપ કરવાનો વિકલ્પ મળશે.

ખાસ કરીને ઝડપી પેમેન્ટની જરૂર હોય તેવી જગ્યાએ આ ફેરફાર ઉપયોગી બની શકે છે.

સાથે જ ‘My UPI’, ‘Pay Safe’, ‘Pay Again’, ‘Safety Switch’ અને ‘UPI De-link’ જેવા ફીચર્સ UPIને માત્ર પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ નહીં પરંતુ વધુ સુવિધાજનક અને સુરક્ષા કેન્દ્રિત ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાની દિશામાં આગળ લઈ જઈ શકે છે.