એક ભૂલ અને ખાતું સાફ! શું છે આ ‘સિમ સ્વેપ ફ્રોડ’ જેનાથી બચવા માટે ટેલિકોમ કંપનીઓએ લીધો આ મોટો નિર્ણય?

નવું સિમ લેતા જ કેમ ગાયબ થઈ જાય છે બેંકના OTP? જાણો તે ખામી છે કે સાયબર ફ્રોડ સામે સરકારની ગુપ્ત ઢાલ!

આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન અને ઈન્ટરનેટ આપણી જિંદગીનો એક મહત્વનો હિસ્સો બની ગયા છે. નાણાકીય વ્યવહારો માટે ડિજિટલ બેંકિંગ અને યુપીઆઈ (UPI) નો વપરાશ ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ઘરના લાઈટ બિલથી લઈને મોટા વ્યાપારી સોદાઓ હવે માત્ર એક ક્લિક પર થઈ જાય છે. પરંતુ, ટેકનોલોજીની આ સુવિધાની સાથે-સાથે ડિજિટલ સુરક્ષાનો વિષય પણ એટલો જ ગંભીર બન્યો છે.

ઘણીવાર એવું બને છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નવું સિમ કાર્ડ ખરીદે છે, જૂનું સિમ ખોવાઈ જવા પર નવું કઢાવે છે (Sim Replacement) અથવા તો ઈ-સિમ (eSIM) ટ્રાન્સફર કરે છે, ત્યારે અચાનક તેના મોબાઈલમાં બેંકના ઓટીપી (OTP) આવવાના બંધ થઈ જાય છે અને UPI પેમેન્ટ એપ્લિકેશન્સ કામ કરતી અટકી જાય છે. સામાન્ય રીતે લોકો આને કોઈ ટેકનિકલ ખામી અથવા નેટવર્કની સમસ્યા માની લે છે, પરંતુ વાસ્તવમાં આ કોઈ ખામી નથી. આ ટેલિકોમ કંપનીઓ અને સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા ગ્રાહકોના હિતમાં લેવાયેલું એક અત્યંત સુરક્ષિત અને નિયમબદ્ધ પગલું છે.

નવું સિમ એક્ટિવેટ થતાં જ SMS સુવિધા કેમ બંધ થઈ જાય છે?

જ્યારે પણ તમે તમારું સિમ કાર્ડ બદલો છો અથવા ઈ-સિમ પ્રોફાઈલને એક ફોનમાંથી બીજા ફોનમાં ટ્રાન્સફર કરો છો, ત્યારે ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટીના નિયમો અનુસાર, તે મોબાઈલ નંબર પર આવતા અને જતા તમામ SMS (ઇનકમિંગ અને આઉટગોઇંગ) આગામી ૨૪ કલાક માટે સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવે છે.

આ ૨૪ કલાક દરમિયાન તમારા નંબર પર કોઈપણ પ્રકારનો ટેક્સ્ટ મેસેજ આવી શકતો નથી અને તમે પણ કોઈને મેસેજ મોકલી શકતા નથી. આના કારણે બેંકિંગ વેરિફિકેશન, ઓનલાઈન ટ્રાન્ઝેક્શન માટેના ઓટીપી અને અન્ય મહત્વની સેવાઓ કામચલાઉ ધોરણે અટકી જાય છે. ટેલિકોમ કંપનીઓ દ્વારા લાદવામાં આવેલો આ ૨૪ કલાકનો પ્રતિબંધ આપોઆપ સમય પૂરો થતાં જ હટી જાય છે. આ નિયમ પાછળનું એકમાત્ર અને સૌથી મોટું કારણ ‘સિમ સ્વેપ ફ્રોડ’ (SIM Swap Fraud) રોકવાનું છે.

શું છે આ ‘સિમ સ્વેપ ફ્રોડ’ અને ગુનેગારો કેવી રીતે છેતરે છે?

ડિજિટલ બેંકિંગના સમયમાં ગુનેગારોએ ચોરી કરવાની રીતો પણ ડિજિટલ બનાવી દીધી છે. ‘સિમ સ્વેપ ફ્રોડ’ એ સાયબર ગુનેગારો દ્વારા આચરવામાં આવતી એક અત્યંત ચાલાકીભરી પ્રક્રિયા છે. આમાં ગુનેગારો સૌપ્રથમ કોઈપણ રીતે ટાર્ગેટ વ્યક્તિની અંગત માહિતી (જેમ કે નામ, જન્મતારીખ, આઈડી પ્રૂફ વગેરે) મેળવી લે છે. ત્યારબાદ, તેઓ ટેલિકોમ કંપનીના સ્ટોર પર જઈને અથવા ઓનલાઈન માધ્યમથી એવો દાવો કરે છે કે તેમનું સિમ કાર્ડ ખોવાઈ ગયું છે અથવા ખરાબ થઈ ગયું છે.

નકલી દસ્તાવેજોના આધારે ગુનેગારો તે જ જૂના નંબરનું એક નવું ‘ડુપ્લિકેટ’ સિમ કાર્ડ ઈશ્યૂ કરાવી લે છે. જેવું આ નવું ડુપ્લિકેટ સિમ ગુનેગારના ફોનમાં ચાલુ થાય છે, તે ભેગું જ અસલી ગ્રાહકના ફોનમાંથી નેટવર્ક ગાયબ થઈ જાય છે. જો ૨૪ કલાક માટે એસએમએસ બ્લોક કરવાનો નિયમ ન હોય, તો ગુનેગાર તરત જ ગ્રાહકના બેંક એકાઉન્ટના આઈડી-પાસવર્ડ રીસેટ કરીને ઓટીપી પોતાના ફોન પર મેળવી લે છે અને મિનિટોમાં આખું બેંક એકાઉન્ટ ખાલી કરી નાખે છે.

સરકાર અને ટેલિકોમ કંપનીઓએ આ જ જોખમને ટાળવા માટે ૨૪ કલાકનો વિન્ડો પિરિયડ નક્કી કર્યો છે. આ ૨૪ કલાકમાં ગુનેગારને ઓટીપી નથી મળતો, અને અસલી ગ્રાહકને ખબર પડી જાય છે કે તેનું સિમ બંધ થઈ ગયું છે, જેથી તે સમયસર બેંક અને ટેલિકોમ કંપનીનો સંપર્ક કરીને ફ્રોડ થતું અટકાવી શકે છે.

UPI અને નાણાકીય સેવાઓ પર તેની સીધી અસર

આ ૨૪ કલાકના ગાળા દરમિયાન સૌથી વધારે અને સીધી અસર યુપીઆઈ (UPI) સેવાઓ જેવી કે Google Pay, PhonePe, Paytm અને સેન્ટ્રલ બેંકિંગ એપ્સ પર પડે છે.

આ તમામ યુપીઆઈ એપ્સ સુરક્ષા માટે ખૂબ જ કડક વેરિફિકેશન પ્રોસેસનો ઉપયોગ કરે છે. જ્યારે પણ તમે આ એપ્સ સેટ કરો છો, ત્યારે એપ તમારા મોબાઈલમાંથી બેંકના સર્વર પર એક ઓટોમેટેડ એસએમએસ (SMS) મોકલે છે, જેનાથી કન્ફર્મ થાય છે કે જે બેંક એકાઉન્ટ લિંક થઈ રહ્યું છે તે જ સિમ કાર્ડ આ ફોનમાં હાજર છે.

પરંતુ સિમ બદલ્યા બાદ ૨૪ કલાક સુધી આઉટગોઇંગ એસએમએસ બંધ હોવાના કારણે યુપીઆઈ એપ્સ આ વેરિફિકેશન પ્રક્રિયા પૂરી કરી શકતી નથી. તેથી, આ સમય દરમિયાન તમે નવું લોગઇન કરી શકતા નથી કે કોઈ પેમેન્ટ ટ્રાન્સફર કરી શકતા નથી. આ ઉપરાંત, ખાતામાંથી પૈસા ઉપાડવા કે જમા થવા અંગેના જે નિયમિત એલર્ટ મેસેજ આવે છે, તે પણ બંધ રહે છે.

૨૪ કલાક પછી સેવાઓ ફરી કેવી રીતે સામાન્ય બનાવવી?

સિમ બદલ્યાના ૨૪ કલાક પૂર્ણ થતાં જ ટેલિકોમ કંપની દ્વારા એસએમએસ પરથી પ્રતિબંધ હટાવી લેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તમારી સેવાઓ સામાન્ય કરવા માટે તમારે નીચે મુજબના સરળ પગલાં લેવાના રહેશે:

• યુપીઆઈ એપ ફરી ચાલુ કરવી: ૨૪ કલાક પછી તમારી યુપીઆઈ એપ (જેમ કે PhonePe કે Google Pay) ઓપન કરો. એપ ફરીથી વેરિફિકેશન માટે પૂછશે. હવે એસએમએસ સુવિધા ચાલુ થઈ ગઈ હોવાથી તમારા ફોનમાંથી વેરિફિકેશન મેસેજ જતો રહેશે અને તમારી એપ તરત કાર્યરત થઈ જશે.

• બેંક ઓટીપી: ઓનલાઈન શોપિંગ કે નેટ બેંકિંગ દરમિયાન આવતા ઓટીપી પણ સામાન્ય રીતે આવવા લાગશે.

અહીં એક વાત ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી છે કે, આ સરળ પ્રક્રિયા ત્યારે જ કામ કરે છે જ્યારે તમે તમારો મોબાઈલ નંબર બદલ્યા વગર માત્ર સિમ કાર્ડ બદલ્યું હોય. જો તમે તમારો આખો મોબાઈલ નંબર જ બદલી નાખ્યો હોય, તો માત્ર સિમ બદલવાથી યુપીઆઈ ચાલુ નહીં થાય. તે સ્થિતિમાં તમારે તમારી બેંકની શાખામાં રૂબરૂ જઈને અથવા એટીએમ (ATM) દ્વારા નવો નંબર બેંક એકાઉન્ટ સાથે અપડેટ કરાવવો પડશે, ત્યારબાદ જ ડિજિટલ સેવાઓ ફરી શરૂ થઈ શકશે.