તણાવની સર્કિટ મારફતે ડિપ્રેશન કેવી રીતે શાંતિથી હૃદયને નુકસાન પહોંચાડે છે
ડિપ્રેશન અને ચિંતા માત્ર માનસિક સમસ્યાઓ નથી, પરંતુ તે ધીમે ધીમે હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ગંભીર ખતરો બની શકે છે. એક નવા મોટા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ મુજબ, મગજ અને શરીરમાં સતત સક્રિય રહેતા તણાવ માર્ગો (સ્ટ્રેસ સર્કિટ્સ) ડિપ્રેશન અને ચિંતા ધરાવતા લોકોને હાર્ટ એટેક, સ્ટ્રોક અને હૃદય નિષ્ફળતા જેવી બીમારીઓના વધુ જોખમ તરફ ધકેલી શકે છે.માસ જનરલ બ્રિઘમ (Mass General Brigham) દ્વારા કરાયેલા આ અભ્યાસમાં 85,000 થી વધુ પુખ્ત વયના લોકોના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. પરિણામોએ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવ્યું કે જેમને ડિપ્રેશન અથવા ચિંતા હતી ખાસ કરીને બંને સમસ્યાઓ સાથે તેમને હૃદયરોગનો સામનો કરવાની શક્યતા નોંધપાત્ર રીતે વધારે હતી.
અભ્યાસના મુખ્ય તારણો શું કહે છે?
ડિપ્રેશન અને ચિંતા હૃદયરોગના જોખમને વધારે છે
અભ્યાસ દરમિયાન સરેરાશ 3.4 વર્ષ સુધી સહભાગીઓને અનુસરવામાં આવ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન લગભગ 3,078 લોકોને હાર્ટ એટેક, હાર્ટ ફેલ્યોર અથવા સ્ટ્રોક જેવી ગંભીર હૃદયસંબંધિત ઘટનાઓનો અનુભવ થયો.
ડેટાના વિશ્લેષણમાં જણાયું કે
- ફક્ત ડિપ્રેશન અથવા ચિંતા ધરાવતા લોકોમાં હૃદયરોગનું જોખમ સામાન્ય લોકો કરતાં વધુ હતું.
- જેમને ડિપ્રેશન અને ચિંતા બંને હતી, તેઓમાં આ જોખમ લગભગ 32% વધારે જોવા મળ્યું.
મહત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે આ સંબંધ ધૂમ્રપાન, ડાયાબિટીસ, હાઇપરટેન્શન, જીવનશૈલી અથવા સામાજિક-આર્થિક પરિબળોને ધ્યાનમાં લીધા પછી પણ મજબૂત રહ્યો.
તણાવ કેવી રીતે હૃદયને નુકસાન પહોંચાડે છે?
સંશોધકોએ સહભાગીઓના એક સબસેટમાં મગજની ઇમેજિંગ અને રક્ત પરીક્ષણો દ્વારા તણાવ સંબંધિત જૈવિક ફેરફારોનું પણ મૂલ્યાંકન કર્યું.
તેમાં જોવા મળેલા મુખ્ય ફેરફારો
- એમીગડાલા (Amygdala) નામના મગજના ભાગમાં વધેલી પ્રવૃત્તિ
(આ ભાગ તણાવ અને ભય સાથે સંકળાયેલો છે) - હૃદયના ધબકારાની પરિવર્તનશીલતા ઘટેલી, જે અતિસક્રિય નર્વસ સિસ્ટમનો સંકેત છે
- CRP (C-reactive protein) જેવા બળતરા સૂચક પ્રોટીનનું ઊંચું સ્તર
આ ત્રણેય ફેરફારો સાથે મળીને એક એવી જૈવિક સાંકળ બનાવે છે, જે ભાવનાત્મક તણાવને હૃદયરોગ સાથે સીધે જોડે છે.
“લડાઈ કે ભાગી જાવ” પ્રણાલી અને તેનો ખતરો
શોધ મુજબ, જ્યારે મગજના તણાવ સર્કિટ્સ લાંબા સમય સુધી વધુ સક્રિય રહે છે, ત્યારે તે શરીરની ‘ફાઇટ ઓર ફ્લાઇટ’ પ્રણાલીને સતત ચાલુ રાખે છે. તેના કારણે:
- હૃદયના ધબકારા વધી જાય છે
- બ્લડ પ્રેશર લાંબા સમય સુધી ઊંચું રહે છે
- શરીરમાં ક્રોનિક બળતરા વધે છે
સમય જતાં, આ પરિસ્થિતિઓ રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે અને હૃદયરોગની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
નિષ્ણાતો શું કહે છે
અભ્યાસના પ્રથમ લેખક ડૉ. શેડી અબોહાશેમ કહે છે:
“આ તારણો બતાવે છે કે ભાવનાત્મક તકલીફ કેવી રીતે ‘ત્વચાની નીચે’ જઈને હૃદયના સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે. હૃદયની રક્ષા ફક્ત આહાર અને કસરતથી જ નહીં, પરંતુ માનસિક સ્વાસ્થ્યની સંભાળથી પણ થાય છે.”
વરિષ્ઠ લેખક ડૉ. અહેમદ તવાકોલે ઉમેર્યું:
“ડિપ્રેશન અને ચિંતા બંને ધરાવતા દર્દીઓમાં હૃદયરોગનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. આથી ક્લિનિશિયન્સ માટે માનસિક સ્વાસ્થ્યને હૃદયરોગના જોખમ મૂલ્યાંકનનો અભિન્ન ભાગ બનાવવો જરૂરી છે.”
ભવિષ્યની દિશા: ઉપચારની શક્યતાઓ
કારણ કે આ અભ્યાસ અવલોકન આધારિત હતો, તે સીધું કારણ-કાર્ય સંબંધ સાબિત કરતો નથી. જોકે, સંશોધકો હવે આ બાબતો પર કામ કરી રહ્યા છે:
- તણાવ ઘટાડવાના ઉપચાર
- બળતરા વિરોધી દવાઓ
- ધ્યાન, યોગ, કસરત અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
આ પગલાં મગજ અને રોગપ્રતિકારક તંત્રના આ જોખમી માર્કર્સને સામાન્ય બનાવી શકે છે કે નહીં, અને તેના દ્વારા હૃદયરોગનો ખતરો ઘટાડાઈ શકે છે કે નહીં.આ અભ્યાસ સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે ડિપ્રેશન અને ચિંતા ફક્ત મનની સમસ્યા નથી તે હૃદય માટે પણ ગંભીર જોખમ છે. તેથી, તણાવનું સંચાલન કરવું, માનસિક સ્વાસ્થ્યની કાળજી લેવી અને સમયસર મદદ લેવી એ હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલું યોગ્ય આહાર અને વ્યાયામ.
