મેડિકલ વર્લ્ડમાં નવી આશા: એટેક બાદ ડેમેજ થયેલા ટિશ્યુ આપમેળે રિકવર થઈ શકે છે, રિસર્ચમાં સામે આવ્યું સત્ય

હાર્ટ એટેક પછી માનવ હૃદય પોતાની જાતે ઠીક થઈ શકે છે: ઓસ્ટ્રેલિયન વૈજ્ઞાનિકોની ક્રાંતિકારી શોધ

તબીબી વિજ્ઞાનની દુનિયામાં એક એવી સફળતા મળી છે જેને અત્યાર સુધી અશક્ય માનવામાં આવતી હતી. દાયકાઓથી ડોક્ટરો અને વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું હતું કે હાર્ટ એટેક (દિલનો દૌરો) પછી હૃદયના સ્નાયુઓ હંમેશા માટે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ જાય છે અને તેની જગ્યાએ માત્ર ‘સ્કાર ટિશ્યુ’ (ઘાના નિશાન) જ બની શકે છે. જોકે, ઓસ્ટ્રેલિયામાં થયેલા એક નવા સંશોધને આ જૂની માન્યતાને પડકારીને સાબિત કરી દીધું છે કે માનવ હૃદયમાં પોતાની જાતે ઠીક થવાની અને નવા કોષોને પુનર્જીવિત (Regenerate) કરવાની ક્ષમતા હોય છે.

દાયકાઓ જૂની માન્યતા બદલાઈ

અત્યાર સુધી એવું માનવામાં આવતું હતું કે હાર્ટ એટેક દરમિયાન ઓક્સિજનની અછતને કારણે મરી ગયેલા કોષોની જગ્યા નિશાન અથવા ફાઈબર લઈ લે છે, જેનાથી હૃદયની પમ્પિંગ ક્ષમતા ઘટી જાય છે અને ભવિષ્યમાં હાર્ટ ફેલિયરનું જોખમ વધી જાય છે. પરંતુ સિડની યુનિવર્સિટી, બેયર્ડ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને રોયલ પ્રિન્સ આલ્ફ્રેડ હોસ્પિટલના સંશોધકોએ પહેલીવાર માનવ હૃદયના કોષોને વિભાજિત થતા જોયા છે. ઉંદરોમાં કોષ વિભાજનની આ પ્રક્રિયા (Mitosis) પહેલા જોવા મળી હતી, પરંતુ મનુષ્યોમાં તેનો પુરાવો પહેલીવાર મળ્યો છે.

કેવી રીતે થયું આ સંશોધન?

‘સર્ક્યુલેશન રિસર્ચ’ (Circulation Research) જર્નલમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસના મુખ્ય લેખક ડો. રોબર્ટ હ્યુમ અને સિનિયર લેખક પ્રોફેસર સીન લાલે બાયપાસ સર્જરી કરાવનારા દર્દીઓ અને બ્રેઈન-ડેડ ડોનર્સના જીવંત હૃદયના પેશીઓ (Living Tissue) નો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કર્યો. વૈજ્ઞાનિકોએ RNA સિક્વન્સિંગ અને મેટાબોલિઝમ દ્વારા શોધી કાઢ્યું કે ક્ષતિગ્રસ્ત હિસ્સાની આસપાસ હૃદયના સ્નાયુઓ નવા કોષોનું નિર્માણ કરી રહ્યા હતા.

ભવિષ્યની આશા: નવી થેરાપીનો માર્ગ

હાર્ટ એટેક દરમિયાન હૃદયના લગભગ ત્રીજા ભાગના કોષો નાશ પામી શકે છે. ડો. રોબર્ટ હ્યુમના જણાવ્યા અનુસાર, જોકે કુદરતી રીતે કોષો ફરીથી બનવાનો આ દર અત્યારે એટલો ઊંચો નથી કે તે તમામ નુકસાનને રોકી શકે, પરંતુ આ શોધ ભવિષ્યની ‘રિજનરેટિવ થેરાપી’ (Regenerative Therapy) માટેના દ્વાર ખોલે છે. નિષ્ણાતોનું લક્ષ્ય હવે એવી દવાઓ અને સારવાર વિકસાવવાનું છે જે હૃદયની આ કુદરતી સમારકામ ક્ષમતાને વધારી શકે.

અન્ય મહત્વપૂર્ણ સંશોધનો

હૃદયની સારવારના ક્ષેત્રમાં માત્ર આ એક જ સફળતા નથી મળી:

• નવી લાઈટ-આધારિત પદ્ધતિ: અમેરિકાના માસ જનરલ બ્રિઘમના સંશોધકોએ એક વિશેષ શાહીથી બનેલા ‘બાયોપ્રિન્ટેડ ટિશ્યુ’ વિકસાવ્યા છે, જેને પ્રકાશ (Light) દ્વારા ઓપરેશન વગર ઉત્તેજિત કરી શકાય છે, જે હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
• લિમ્ફેટિક સિસ્ટમની ભૂમિકા: નોર્થવેસ્ટર્ન યુનિવર્સિટીના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે હૃદયની સફાઈ પ્રણાલી (Lymphatic system) મૃત કોષોને હટાવવા અને સમારકામની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ઓસ્ટ્રેલિયામાં હાર્ટ ફેલિયરના દર્દીઓની સંખ્યા હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની ઉપલબ્ધતા કરતા ઘણી વધારે છે. એવામાં, હૃદયના સ્નાયુઓનું આપમેળે ‘રીગ્રો’ થવું એ માત્ર તબીબી વિજ્ઞાન માટે મોટી સિદ્ધિ નથી, પરંતુ વિશ્વભરના લાખો હૃદયના દર્દીઓ માટે જીવનનું એક નવું કિરણ પણ છે.