મોબાઈલની લત અને બાળકોમાં ‘વર્ચ્યુઅલ ઓટિઝમ’નું જોખમ: એઈમ્સ (AIIMS)ના સંશોધનમાં ચોંકાવનારો ખુલાસો
આજના આધુનિક યુગમાં સ્માર્ટફોન આપણા જીવનનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગયો છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે તમારી આ સુવિધા તમારા બાળકના માનસિક વિકાસ માટે કેટલી ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે? ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) દ્વારા કરવામાં આવેલા તાજેતરના સંશોધનમાં એક અત્યંત ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર, નાની ઉંમરે બાળકોને મોબાઈલ કે ગેજેટ્સ આપવાથી તેમાં ‘વર્ચ્યુઅલ ઓટિઝમ’નું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
શું છે આ સંશોધન?
એઈમ્સના ચાઈલ્ડ ન્યુરોલોજી વિભાગના વડા ડો. શેફાલી ગુલાટીએ જણાવ્યું હતું કે, જે બાળકો બે વર્ષથી ઓછી ઉંમરમાં વધુ પડતો મોબાઈલ કે ટીવી જુએ છે, તેમના માનસિક વિકાસ પર ગંભીર અસર પડે છે. સંશોધન મુજબ, જન્મથી લઈને ૧૮ મહિના સુધી જે બાળકોને સતત સ્ક્રીનની આદત પાડવામાં આવી હતી, તેમનામાં ઓટિઝમ જેવા લક્ષણો અન્ય બાળકો કરતા વધુ જોવા મળ્યા હતા.
ખાસ કરીને, જે બાળકો એક વર્ષની ઉંમરે જ કલાકો સુધી સ્ક્રીન સામે વિતાવે છે, તેમના મગજની રચના અને સમજવાની શક્તિ સામાન્ય બાળકો કરતા અલગ થવા લાગે છે. ત્રણ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં આ લક્ષણો વધુ સ્પષ્ટ થાય છે, જેમાં છોકરીઓની સરખામણીએ છોકરાઓમાં આ જોખમ વધારે જોવા મળ્યું છે.
વર્ચ્યુઅલ ઓટિઝમ અને સામાન્ય ઓટિઝમ વચ્ચેનો તફાવત
ઓટિઝમ એક એવો ડિસઓર્ડર છે જે બાળકની વાતચીત કરવાની અને સામાજિક વ્યવહાર કરવાની ક્ષમતાને પ્રભાવિત કરે છે. જ્યારે બાળક કુદરતી રીતે ઓટિઝમ સાથે જન્મે છે, તેને જૈવિક ઓટિઝમ કહેવાય છે. પરંતુ ‘વર્ચ્યુઅલ ઓટિઝમ’ એ અત્યંત વધુ પડતા સ્ક્રીન ટાઈમને કારણે ઉભી થતી સ્થિતિ છે.
જ્યારે કોઈ નાનું બાળક સતત મોબાઈલ જોતું રહે છે, ત્યારે તે બહારની દુનિયા સાથેનો સંપર્ક ગુમાવી દે છે. તે લોકો સાથે આંખ મિલાવવાનું (Eye Contact) ટાળે છે, પોતાના નામ પર પ્રતિક્રિયા આપતું નથી અને તેની બોલવાની ક્ષમતા પણ મોડી વિકસે છે. એઈમ્સના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ઓટિઝમ ધરાવતા બાળકોનો ‘સ્ક્રીન એડિક્શન સ્કોર’ સામાન્ય બાળકો કરતા ઘણો વધારે હતો.
બાળકોની જીદ અને માતા-પિતાની ભૂલ
ઘણીવાર માતા-પિતા બાળકને જમાડતી વખતે અથવા તેને શાંત રાખવા માટે મોબાઈલ પકડાવી દે છે. શરૂઆતમાં આ એક સરળ ઉપાય લાગે છે, પરંતુ ધીરે ધીરે આ આદત એક ગંભીર બીમારીમાં ફેરવાઈ જાય છે. ડો. ગુલાટીના મતે, સ્ક્રીન બાળકને માત્ર એકતરફી માહિતી આપે છે, જેના કારણે મગજમાં દ્વિપક્ષીય સંવાદ (Two-way communication) કરવાની ક્ષમતા ખતમ થઈ જાય છે.
સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડવાના ઉપાયો: નિષ્ણાતોની સલાહ
જો તમારું બાળક મોબાઈલનું વ્યસની બની ગયું હોય, તો તેને અચાનક છોડાવવાને બદલે ધીરે ધીરે ફેરફાર કરવાની જરૂર છે. નિષ્ણાતો નીચે મુજબની સલાહ આપે છે:
વ્યક્તિગત સંવાદ વધારવો: બાળક સાથે વધુમાં વધુ વાતો કરો. ભલે તે જવાબ ન આપી શકે, પણ તમારા શબ્દો અને હાવભાવ તેના મગજ માટે ખોરાક સમાન છે.
ધીમે ધીમે ફેરફાર: મોબાઈલનો સમય એકાએક બંધ કરવાને બદલે દરરોજ ૧૦-૧૦ મિનિટ ઓછી કરો.
સામાજિક પ્રવૃત્તિ: બાળકને પાર્કમાં લઈ જાઓ, અન્ય બાળકો સાથે રમવા દો અને તેને શારીરિક રમતોમાં વ્યસ્ત રાખો.
માતા-પિતાનો રોલ મોડેલ: જો તમે પોતે બાળકની સામે સતત મોબાઈલનો ઉપયોગ કરશો, તો બાળક પણ એ જ શીખશે. બાળકની હાજરીમાં ફોનનો ઉપયોગ ટાળો.
૧૮ વર્ષથી નીચેના બાળકો માટે માર્ગદર્શિકા
વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને એઈમ્સના માર્ગદર્શિકા મુજબ, ૧૮ મહિનાથી નાના બાળકોને તો સ્ક્રીન બતાવવી જ ન જોઈએ. ત્યારબાદ પણ ખૂબ જ મર્યાદિત સમય માટે અને માતા-પિતાની દેખરેખ હેઠળ જ ડિજિટલ સામગ્રી બતાવવી જોઈએ. સ્માર્ટફોન બાળકના હાથમાં રમકડું નહીં, પણ એક સાધન હોવું જોઈએ જેનો ઉપયોગ મર્યાદિત હોય.
માનવીય અભિગમ અને સ્વીકાર
ડો. શેફાલી ગુલાટીએ એક ખૂબ જ સુંદર વાત કહી છે કે, “આપણા હાથની પાંચેય આંગળીઓ એકસરખી નથી હોતી, છતાં મુઠ્ઠી વાળવા માટે બધી જ મહત્વની છે.” એ જ રીતે, ઓટિઝમ ધરાવતા બાળકોને પણ સમાજમાં માનભેર જીવવાનો પૂરો અધિકાર છે.
જો તમને બાળકમાં નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો તેને અવગણવાને બદલે તરત જ ‘ચાઈલ્ડ ન્યુરોલોજિસ્ટ’નો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
- નામ બોલાવવા છતાં પ્રતિક્રિયા ન આપવી.
- આંખમાં આંખ મિલાવીને વાત ન કરવી.
- એક જ પ્રકારની હિલચાલ વારંવાર કરવી.
- પોતાની ઉંમરના બાળકો સાથે ન ભળવું.
