દુનિયામાં કેન્સરનો પહેલો કેસ ક્યારે આવ્યો હતો? જાણો આ જીવલેણ બીમારીનો હજારો વર્ષ જૂનો ઈતિહાસ
દર વર્ષે 4 ફેબ્રુઆરીએ ઉજવવામાં આવતો વિશ્વ કેન્સર દિવસ આ વખતે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં જાગૃતિ, સંવેદનશીલતા અને સામૂહિક કાર્યવાહીનો સંદેશ લઈને આવ્યો છે. વર્ષ 2026 માટે આ વૈશ્વિક અભિયાનની થીમ “યુનાઈટેડ બાય યુનિક” (United by Unique) રાખવામાં આવી છે. આ થીમ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે દરેક કેન્સરના દર્દીની સફર અલગ હોય છે અને તેની સારવાર તેમજ સહયોગ પણ તે મુજબ જ હોવા જોઈએ.
કેન્સર: માનવ ઇતિહાસથી પણ જૂની બીમારી
નિષ્ણાતોના મતે, કેન્સર એ માનવ ઇતિહાસ કરતા પણ જૂની બીમારી છે. વૈજ્ઞાનિકોને 70 થી 80 મિલિયન વર્ષ જૂના ડાયનાસોરના હાડકાંમાં પણ કેન્સરના પુરાવા મળ્યા છે. માનવ ઇતિહાસમાં કેન્સરનો સૌથી જૂનો નોંધાયેલ પુરાવો પ્રાચીન ઇજિપ્ત (લગભગ 3000 ઈસા પૂર્વે) ના મમી અને અશ્મિભૂત હાડકાંમાં જોવા મળ્યો છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે આ રોગ સદીઓથી માનવતા સાથે જોડાયેલો છે.
‘કેન્સર’ નામની ઉત્પત્તિ પાછળનું કારણ
“કેન્સર” શબ્દનો સૌપ્રથમ પ્રયોગ ગ્રીક ચિકિત્સક હિપ્પોક્રેટ્સે કર્યો હતો. તેમણે ટ્યુમર માટે ‘કાર્સિનોસ’ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેનો ગ્રીક ભાષામાં અર્થ ‘કરચલો’ (Crab) થાય છે. એવું માનવામાં આવતું હતું કે કેન્સરની નસો કરચલાના પગની જેમ ફેલાતી દેખાતી હતી, તેથી આ રોગને આ નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
સારવાર પદ્ધતિમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન
છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં કેન્સરની સારવારમાં ધરખમ ફેરફારો થયા છે.
- 19મી સદીના અંતમાં એક્સ-રેની શોધ પછી રેડિયેશન થેરાપીની શરૂઆત થઈ.
- બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ‘નાઇટ્રોજન મસ્ટર્ડ’ પર થયેલા સંશોધને કીમોથેરાપીનો માર્ગ મોકળો કર્યો.
- ત્યારબાદ 1980ના દાયકામાં ટાર્ગેટેડ થેરાપી અને 2010 પછી ઇમ્યુનોથેરાપીએ સારવારને વધુ ચોક્કસ અને અસરકારક બનાવી દીધી છે.
પર્સનલાઈઝ્ડ મેડિસિન: સારવારની નવી દિશા
આજે કેન્સરની સારવાર ‘પર્સનલાઈઝ્ડ મેડિસિન’ તરફ આગળ વધી રહી છે. CAR T-સેલ થેરાપી જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીમાં દર્દીના પોતાના રોગપ્રતિકારક કોષોને લેબોરેટરીમાં સુધારીને કેન્સર સામે લડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. આનાથી સારવાર વધુ અસરકારક બને છે અને સ્વસ્થ કોષોને ઓછું નુકસાન પહોંચે છે.
42 ટકા કેન્સર અટકાવી શકાય છે
આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો સમયસર જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવામાં આવે તો કેન્સરના લગભગ 42 ટકા કેસો અટકાવી શકાય છે.
- તમાકુ અને ધૂમ્રપાન કેન્સરથી થતા લગભગ 30 ટકા મૃત્યુ માટે જવાબદાર માનવામાં આવે છે.
- આ ઉપરાંત અસંતુલિત આહાર, દારૂનું સેવન, મેદસ્વીતા અને શારીરિક નિષ્ક્રિયતા પણ કેન્સરનું જોખમ વધારે છે.
સ્ક્રીનીંગ: જીવન બચાવવાનું મહત્વનું પગલું
નિષ્ણાતો નિયમિત સ્વાસ્થ્ય તપાસ અને સ્ક્રીનીંગ પર ભાર મૂકે છે. મેમોગ્રામ, પેપ ટેસ્ટ અને કોલોનોસ્કોપી જેવી તપાસ દ્વારા કેન્સરને શરૂઆતના તબક્કામાં ઓળખી શકાય છે, જેનાથી સારવારની સફળતાની શક્યતા ઘણી વધી જાય છે.
વિશ્વ કેન્સર દિવસ 2026 એ યાદ અપાવે છે કે કેન્સર સામેની લડાઈ ભલે કઠિન હોય, પરંતુ આ લડાઈમાં કોઈ એકલું નથી. માનવતાની એકજૂથતા જ આ બીમારી સામેની સૌથી મોટી તાકાત છે.
