UPI નો અતૂટ રેકોર્ડ: નાણાકીય વર્ષ 2026 માં 240 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શનનો અંદાજ, જાણો કેમ વધી રહી છે MDR ની માંગ

ડિજિટલ ઇન્ડિયાની રફ્તાર: દરરોજ 65 કરોડથી વધુ વ્યવહારો સાથે UPI વિશ્વમાં ટોચ પર, શું હવે લાગશે ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ?

ભારતમાં ડિજિટલ ક્રાંતિની મશાલ ગણાતી યુપીઆઈ (UPI) સિસ્ટમે ફરી એકવાર વિશ્વને ચોંકાવી દીધું છે. નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) ના તાજેતરના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ભારત હવે રોકડ મુક્ત અર્થતંત્ર તરફ માત્ર ડગલાં નથી ભરી રહ્યું, પણ દોડી રહ્યું છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) ના ડેટા મુજબ, આ વર્ષે UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યામાં અભૂતપૂર્વ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.

UPI નો વિજયી રથ: 240 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શનનો લક્ષ્યાંક

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની લોકપ્રિયતા એટલી વધી ગઈ છે કે હવે નાનામાં નાના ફેરિયાથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ્સ સુધી દરેક જગ્યાએ ‘QR કોડ’ જોવા મળે છે. નાણાકીય વર્ષ 2026 માં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનનો આંકડો 240 અબજ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.

જો આપણે છેલ્લા ત્રણ વર્ષના આંકડા જોઈએ તો આ પ્રગતિ સ્પષ્ટ દેખાય છે:

• FY24: 131 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન

• FY25: 185 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન

• FY26 (અંદાજિત): 240 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન

જોકે, વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (Growth Rate) માં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. FY25 માં વૃદ્ધિ દર 41% હતો, જે આ વર્ષે અંદાજે 30% રહેવાની શક્યતા છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ ઘટાડો સ્વાભાવિક છે કારણ કે બેઝ (Base) ઘણો મોટો થઈ ગયો છે, પરંતુ હજુ પણ 30% ની વૃદ્ધિ વૈશ્વિક સ્તરે કોઈપણ પેમેન્ટ સિસ્ટમ માટે અસાધારણ છે.

દૈનિક વ્યવહારોમાં નવો રેકોર્ડ: દરરોજ 65.7 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન

માત્ર વાર્ષિક જ નહીં, પરંતુ દરરોજના વ્યવહારોમાં પણ UPI એ નવો ઈતિહાસ રચ્યો છે. આ નાણાકીય વર્ષમાં સરેરાશ 657 મિલિયન (65.7 કરોડ) ટ્રાન્ઝેક્શન દરરોજ થયા છે. ગયા વર્ષે આ આંકડો 506 મિલિયન હતો.

ખાસ કરીને માર્ચ મહિનામાં ભારતે એક મોટું સીમાચિહ્ન સર કર્યું છે. ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત દૈનિક 800 મિલિયન ટ્રાન્ઝેક્શનનો આંકડો પાર થયો છે. સરકાર અને NPCI હવે ‘મિશન 1 બિલિયન’ (દરરોજ 100 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન) તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, જે વર્તમાન રફ્તાર જોતા આગામી નાણાકીય વર્ષમાં ચોક્કસપણે હાંસલ થઈ જશે.

MDR ની માંગ: પેમેન્ટ કંપનીઓ કેમ ચિંતિત છે?

UPI ની સફળતા વચ્ચે એક મોટો પડકાર ઉભો થયો છે – ‘રેવેન્યુ મોડલ’. PhonePe, Google Pay અને Paytm જેવી પેમેન્ટ કંપનીઓ લાંબા સમયથી સરકાર પાસે MDR (Merchant Discount Rate) ફરીથી લાગુ કરવાની માંગ કરી રહી છે.

MDR શું છે અને માંગ કેમ થઈ રહી છે?

• જૂનો નિયમ: 2020 પહેલા UPI પર 0.3% MDR લેવામાં આવતો હતો, જે બાદમાં સરકારે ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે હટાવી દીધો હતો.

• વર્તમાન સ્થિતિ: હાલમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શન સંપૂર્ણપણે ફ્રી છે. સરકાર પેમેન્ટ કંપનીઓને આ નુકસાન ભરપાઈ કરવા માટે દર વર્ષે સબસિડી આપે છે.

• કંપનીઓનો તર્ક: પેમેન્ટ કંપનીઓનું કહેવું છે કે માત્ર સરકારી સબસિડી પર નિર્ભર રહેવું એ લાંબા ગાળા માટે ટકાઉ ઉકેલ નથી. નવી ટેકનોલોજી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જાળવવા માટે તેમને કાયમી કમાણીના સ્ત્રોતની જરૂર છે.

શું છે પ્રસ્તાવ? કંપનીઓ માંગ કરી રહી છે કે ઓછામાં ઓછા એવા વેપારીઓ પર MDR લાગુ કરવો જોઈએ જેમનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹40 લાખથી વધુ છે. નાના વેપારીઓ અને સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI ફ્રી જ રહેવું જોઈએ, પરંતુ મોટા વ્યવહારો પર નજીવો ચાર્જ લેવાથી ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત થશે.

UPI ની સફળતાના મુખ્ય કારણો

1. સરળતા: કોઈ પણ બેંક એકાઉન્ટ સાથે લિંક કરી શકાય છે અને માત્ર સ્કેન કરીને પેમેન્ટ થાય છે.

2. UPI Lite અને Offline: ઇન્ટરનેટ વગર કે નબળા નેટવર્કમાં પણ નાના પેમેન્ટ માટે UPI Lite એ ગેમ ચેન્જર સાબિત થયું છે.

3. ક્રેડિટ કાર્ડ ઓન UPI: હવે ગ્રાહકો રૂપે (RuPay) ક્રેડિટ કાર્ડને પણ UPI સાથે લિંક કરી શકે છે, જેનાથી મોટા વ્યવહારોમાં વધારો થયો છે.

4. વૈશ્વિક સ્વીકૃતિ: સિંગાપોર, UAE, ફ્રાન્સ અને શ્રીલંકા જેવા દેશોમાં પણ હવે UPI સ્વીકાર્ય બની રહ્યું છે, જે પ્રવાસીઓ માટે વરદાન સમાન છે.

ભારતનું આ UPI મોડલ આજે સમગ્ર વિશ્વ માટે અભ્યાસનો વિષય બન્યું છે. જો સરકાર MDR અંગે કોઈ સકારાત્મક નિર્ણય લેશે, તો પેમેન્ટ કંપનીઓ વધુ નવીનતા (Innovation) સાથે બજારમાં આવી શકશે. 240 અબજનો આંકડો માત્ર એક શરૂઆત છે, ભવિષ્યમાં ભારત સંપૂર્ણપણે ‘કેશલેસ’ અર્થતંત્ર બનવા તરફ અગ્રેસર છે.