એસિમ્પટમેટિક હાઈ બ્લડ પ્રેશર: જ્યારે શરીર કોઈ સંકેત નથી આપતું, ત્યારે જોખમ બમણું થઈ જાય છે

સાયલન્ટ કિલર: શું લક્ષણો વિના પણ હોઈ શકે છે હાઈ બ્લડ પ્રેશર? નિષ્ણાતોએ આપી મોટી ચેતવણી.

આપણે એક એવી દુનિયામાં જીવી રહ્યા છીએ જ્યાં ભાગદોડ અને સ્પર્ધાએ આપણા સ્વાસ્થ્યને ગૌણ બનાવી દીધું છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા હાયપરટેન્શન એ માત્ર વૃદ્ધોની બીમારી રહી નથી, પણ યુવાનોમાં પણ તેનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યું છે. સૌથી ડરામણી વાત એ છે કે, ઘણા કિસ્સાઓમાં વ્યક્તિને ખબર જ નથી હોતી કે તે આ ગંભીર સમસ્યાથી પીડાય છે. તેને ‘એસિમ્પટમેટિક’ એટલે કે લક્ષણો વિનાની સ્થિતિ કહેવામાં આવે છે.

શું લક્ષણો વિના હાઈ બીપી શક્ય છે?

દિલ્હીની રાજીવ ગાંધી હોસ્પિટલના એસોસિયેટ પ્રોફેસર ડૉ. અજિત જૈન જણાવે છે કે, હાઈ બ્લડ પ્રેશરના લગભગ ૬૦ થી ૭૦ ટકા દર્દીઓમાં શરૂઆતમાં કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો જોવા મળતા નથી.

• કેમ ખતરનાક છે? જ્યારે બ્લડ પ્રેશર વધે છે ત્યારે ધમનીઓ (Arteries) પર દબાણ વધે છે. જો આ દબાણ લાંબા સમય સુધી વણતપાસ્યું રહે, તો તે રક્તવાહિનીઓને નબળી પાડે છે.

• અંગો પર અસર: લક્ષણો ન હોવાનો અર્થ એ નથી કે નુકસાન નથી થઈ રહ્યું. તે ધીમે ધીમે હૃદય, કિડની અને મગજ જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગોને અંદરથી નષ્ટ કરે છે. ઘણીવાર દર્દીને સીધો હાર્ટ એટેક કે બ્રેઈન સ્ટ્રોક આવે ત્યારે જ ખબર પડે છે કે તેને વર્ષોથી હાઈ બીપી હતું.

શા માટે તેને ‘સાયલન્ટ કિલર’ કહેવામાં આવે છે?

સામાન્ય રીતે આપણે માનીએ છીએ કે જો બીમારી હશે તો માથું દુખશે, ચક્કર આવશે કે ગભરામણ થશે. પરંતુ બ્લડ પ્રેશરની બાબતમાં આ ધારણા ખોટી પડી શકે છે. ૧. ક્રમિક અનુકૂલન: શરીર ધીમે ધીમે વધતા દબાણ સાથે અનુકૂલન સાધી લે છે, જેના કારણે વ્યક્તિને સામાન્ય લાગે છે. ૨. નિદાનનો અભાવ: લોકો જ્યાં સુધી ખૂબ જ બીમાર ન પડે ત્યાં સુધી ડોક્ટર પાસે જવાનું કે બ્લડ પ્રેશર મપાવવાનું ટાળે છે. ૩. ગંભીર ગૂંચવણો: જ્યારે લક્ષણો દેખાય છે (જેમ કે શ્વાસ ચઢવો, દ્રષ્ટિ ધૂંધળી થવી), ત્યારે ઘણીવાર કિડની ફેઈલ્યોર કે હૃદયની દીવાલો જાડી થવા જેવી કાયમી અસરો થઈ ચૂકી હોય છે.

કોને સૌથી વધુ જોખમ છે?

૨૦૨૬ના આંકડા મુજબ, નીચેની શ્રેણીમાં આવતા લોકોએ દર મહિને બીપીની તપાસ કરાવવી જોઈએ:

• વારસાગત કારણો: જો તમારા માતા-પિતાને બ્લડ પ્રેશર હોય, તો તમને થવાની શક્યતા ૪૦% વધી જાય છે.

• આહાર: જે લોકો પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, પેકેજ્ડ ચિપ્સ કે વધુ પડતા મીઠાનું સેવન કરે છે.

• સ્થૂળતા અને આળસ: શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ લોહીના પરિભ્રમણને અસર કરે છે.

• માનસિક તણાવ: કાર્યસ્થળ કે અંગત જીવનનો સતત તણાવ હોર્મોન્સમાં ફેરફાર કરે છે જે બીપી વધારે છે.

બચાવ અને નિયંત્રણના સચોટ ઉપાયો

ડૉ. અજિત જૈન હાઈ બ્લડ પ્રેશરને કાબૂમાં રાખવા માટે ‘DASH’ (Dietary Approaches to Stop Hypertension) આહાર અને જીવનશૈલીમાં ફેરફારની સલાહ આપે છે:

૧. મીઠા પર કાપ: દિવસભરમા ૫ ગ્રામ (એક ચમચી) થી વધુ મીઠું ન ખાવું. ઉપરથી મીઠું નાખવાની આદત છોડો. ૨. નિયમિત વ્યાયામ: દરરોજ ઓછામાં ઓછું ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું (Brisk Walking) લોહીના દબાણને કુદરતી રીતે ઘટાડે છે. ૩. વજન પર નિયંત્રણ: વજનમાં ૫ કિલોનો ઘટાડો પણ તમારા બ્લડ પ્રેશરના આંકડામાં મોટો સુધારો લાવી શકે છે. ૪. તણાવ વ્યવસ્થાપન: યોગ અને પ્રાણાયામ (ખાસ કરીને ભ્રામરી અને અનુલોમ-વિલોમ) હૃદયના ધબકારા અને રક્તદબાણને સ્થિર રાખે છે. ૫. ડિજિટલ ડિટોક્સ: રાત્રે મોડે સુધી મોબાઈલનો ઉપયોગ ટાળવો અને પૂરતી ૭-૮ કલાકની ઊંઘ લેવી અનિવાર્ય છે.

૨૮ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ સંદેશ સાથે આપણે સમજવું જોઈએ કે સ્વાસ્થ્ય એ કોઈ સંયોગ નથી, પણ પસંદગી છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર લક્ષણો વિના પણ હોઈ શકે છે, તેથી ‘હું તો સ્વસ્થ અનુભવું છું’ એ ભ્રમમાં ન રહો. આજે જ તમારું બ્લડ પ્રેશર ચેક કરાવો. જો તે ૧૨૦/૮૦ થી ઉપર રહેતું હોય, તો તબીબી સલાહ લેવામાં જરાય સંકોચ ન કરો. યાદ રાખો, વહેલું નિદાન એ જ શ્રેષ્ઠ સારવાર છે.