બાઇકમાં પેટ્રોલ જ કેમ? ડીઝલ એન્જિન કેમ નહીં? જાણો તેની પાછળના રોચક કારણો
આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે ટ્રક, બસ અને ટ્રેક્ટર જેવા ભારે વાહનો ડીઝલથી ચાલે છે, જ્યારે આપણી વ્હાલી બાઇક હંમેશા પેટ્રોલથી દોડે છે. શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે જો બાઇકમાં ડીઝલ એન્જિન લગાવી દેવામાં આવે તો શું થાય? અથવા કંપનીઓ કેમ ડીઝલ બાઇક બનાવતી નથી? આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર એન્જિનિયરિંગમાં જ નહીં, પણ વ્યવહારિકતા અને અર્થશાસ્ત્રમાં પણ છુપાયેલો છે.
એન્જિનની કાર્યશૈલીમાં પાયાનો તફાવત
પેટ્રોલ અને ડીઝલ એન્જિન બંને અલગ-અલગ સિદ્ધાંતો પર કામ કરે છે. પેટ્રોલ એન્જિનમાં ઈંધણને સળગાવવા માટે ‘સ્પાર્ક પ્લગ’નો ઉપયોગ થાય છે, જેને આપણે ‘સ્પાર્ક ઇગ્નીશન’ કહીએ છીએ. બીજી તરફ, ડીઝલ એન્જિનમાં કોઈ સ્પાર્ક પ્લગ હોતો નથી. તેમાં હવાને એટલી હદે દબાવવામાં (Compress) આવે છે કે તે અત્યંત ગરમ થઈ જાય છે અને પછી તેમાં ડીઝલનો છંટકાવ કરવાથી તે આપમેળે સળગી ઉઠે છે. આને ‘કમ્પ્રેશન ઇગ્નીશન’ કહેવામાં આવે છે. ડીઝલ એન્જિનને આ રીતે કામ કરવા માટે હવાનું દબાણ ઘણું ઊંચું રાખવું પડે છે.
વજન અને મજબૂતીની મર્યાદા
ડીઝલ એન્જિનમાં કમ્પ્રેશન રેશિયો ખૂબ વધારે હોય છે. આ ઊંચા દબાણને સહન કરવા માટે એન્જિનના ભાગો (જેમ કે સિલિન્ડર વોલ, પિસ્ટન) ને ખૂબ જાડા અને મજબૂત બનાવવા પડે છે. આ કારણે ડીઝલ એન્જિન પેટ્રોલ એન્જિન કરતા ઘણું ભારે અને કદમાં મોટું હોય છે. જો આટલું ભારે એન્જિન બાઇક જેવા નાના વાહનમાં લગાડવામાં આવે, તો બાઇકનું સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બની જાય અને તેનું કુલ વજન એટલું વધી જાય કે સામાન્ય માણસ માટે તેને હેન્ડલ કરવી અશક્ય બને.
RPM અને સ્પીડનો ખેલ
પેટ્રોલ એન્જિનમાં RPM (Revolutions Per Minute) વધારે હોય છે. એટલે કે તેનું એન્જિન ઝડપથી ફરે છે, જે બાઇકને ટૂંકા સમયમાં વધુ સ્પીડ અને ‘પીક-અપ’ આપે છે. બાઇક સવારોને હંમેશા ઝડપી પ્રતિસાદ જોઈતો હોય છે. તેનાથી ઉલટું, ડીઝલ એન્જિન ઓછા RPM પર કામ કરે છે. તે તાકાત (Torque) તો ઘણી આપે છે પણ સ્પીડ પકડવામાં સમય લે છે. બાઇક જેવી હળવી સવારીમાં આપણને ટોર્ક કરતા સ્પીડ અને સ્મૂધનેસની વધુ જરૂર હોય છે, જે માત્ર પેટ્રોલ એન્જિન જ આપી શકે છે.
ધ્રુજારી (Vibration) અને અવાજ
તમે ક્યારેય શાંત ઊભેલી ડીઝલ ટ્રક પાસે ઉભા રહ્યા હશો, તો અનુભવ્યું હશે કે તેનું એન્જિન કેટલી ધ્રુજારી પેદા કરે છે. ડીઝલ એન્જિનમાં થતો વિસ્ફોટ ખૂબ શક્તિશાળી હોય છે, જેના કારણે તે વધુ અવાજ અને વાઇબ્રેશન પેદા કરે છે. જો બાઇકમાં ડીઝલ એન્જિન હોય, તો સવારને એટલી ધ્રુજારી અનુભવાય કે લાંબી મુસાફરી તો ઠીક, થોડા કિલોમીટર ચલાવવામાં પણ થાક લાગી જાય. આનાથી રાઈડિંગનો આનંદ પૂરો થઈ જાય છે.
ઉંચી કિંમત અને મેન્ટેનન્સ
ડીઝલ એન્જિન બનાવવું એ ટેકનિકલી મોંઘું કામ છે. તેમાં વપરાતા સ્પેરપાર્ટ્સ મોંઘા હોય છે અને ફ્યુઅલ ઇન્જેક્શન સિસ્ટમ પણ જટિલ હોય છે. જો કોઈ કંપની ડીઝલ બાઇક બનાવે, તો તેની કિંમત સામાન્ય પેટ્રોલ બાઇક કરતા લગભગ બમણી થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, ડીઝલ એન્જિનના મેન્ટેનન્સ અને સર્વિસનો ખર્ચ પણ પેટ્રોલ એન્જિન કરતા વધુ હોય છે. એક મધ્યમ વર્ગીય ભારતીય ગ્રાહક માટે આર્થિક રીતે આ ફાયદાકારક સોદો નથી.
પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણના નિયમો
ડીઝલ એન્જિન વધુ માત્રામાં નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ અને પર્ટિક્યુલેટ મેટર (ધૂમાડો) છોડે છે. આજના સમયમાં જ્યારે પર્યાવરણના નિયમો (જેમ કે BS6 ફેઝ 2) ખૂબ કડક બન્યા છે, ત્યારે નાના ડીઝલ એન્જિનને આ માપદંડોમાં ફિટ બેસાડવા ખૂબ અઘરું છે. તેને સ્વચ્છ બનાવવા માટે વધારાના ફિલ્ટર્સની જરૂર પડે છે, જે એન્જિનની કિંમત અને કદમાં ફરી વધારો કરે છે.
ભારતમાં ડીઝલ બાઇકનો ઇતિહાસ: રોયલ એનફિલ્ડ ટૌરસ
ઘણા ઓછા લોકો જાણે છે કે ભારતમાં એક સમયે ડીઝલ બાઇક રસ્તાઓ પર દોડતી હતી. રોયલ એનફિલ્ડ (Royal Enfield) એ 1990ના દાયકામાં ‘ટૌરસ’ (Taurus) નામની ડીઝલ બાઇક લોન્ચ કરી હતી. તે સમયે તેની માઇલેજ લગભગ 80-90 કિમી પ્રતિ લિટર હતી, જે અદભૂત હતી. પરંતુ ઉપર જણાવેલા કારણો – જેમ કે ભારે વજન, અતિશય ધ્રુજારી અને કાળો ધૂમાડો – ને કારણે લોકોમાં તે લોકપ્રિય ન થઈ શકી. અંતે કંપનીએ તેનું ઉત્પાદન બંધ કરવું પડ્યું.
