થેલેસેમિયા: એક ભૂલ અને આખી જિંદગીની પીડા! લગ્ન પહેલા કેમ જરૂરી છે આ એક નાનકડો ટેસ્ટ?
થેલેસેમિયા એ લોહીને લગતો એક ગંભીર અને જટિલ આનુવંશિક (Genetic) વિકાર છે. આ બીમારી સીધી રીતે આપણા શરીરમાં લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells) ના નિર્માણ પર અસર કરે છે. એક વાત ખાસ સમજવા જેવી છે કે, થેલેસેમિયા એ કોઈ ચેપી રોગ નથી કે જે સ્પર્શ કરવાથી કે સાથે રહેવાથી ફેલાય. તેના બદલે, આ બીમારી માતા-પિતા પાસેથી બાળકમાં ખામીયુક્ત જનીનો (Genes) દ્વારા વારસામાં આવે છે.
સમગ્ર વિશ્વમાં લાખો લોકો આ બીમારી સાથે લડત આપી રહ્યા છે, તેમ છતાં લોકોમાં આ રોગ વિશે જાગૃતિનો ઘણો અભાવ છે. આ અભાવને દૂર કરવા અને સમયસર તપાસ (Screening) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે દર વર્ષે 8 મે ના રોજ ‘વર્લ્ડ થેલેસેમિયા ડે’ ઉજવવામાં આવે છે. આવો, આ ખાસ દિવસે આ ગંભીર બીમારીના લક્ષણો અને તેનાથી જોડાયેલી જરૂરી વાતો વિશે વિગતવાર જાણીએ.
થેલેસેમિયા ખરેખર શું છે?
આપણા શરીરમાં ‘હિમોગ્લોબિન’ નામનું એક ખાસ પ્રોટીન હોય છે, જે લાલ રક્તકણોમાં જોવા મળે છે. હિમોગ્લોબિનનું મુખ્ય કાર્ય આખા શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવાનું છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને થેલેસેમિયા થાય છે, ત્યારે તેનું શરીર સામાન્ય હિમોગ્લોબિન બનાવવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે.
જ્યારે શરીરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં હિમોગ્લોબિન પ્રોટીન નથી બનતું, ત્યારે લાલ રક્તકણોનું આયુષ્ય ઘટી જાય છે અને તે ઝડપથી નાશ પામવા લાગે છે. પરિણામે, શરીરમાં તંદુરસ્ત લાલ રક્તકણોની ભારે અછત સર્જાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં એનિમિયા (લોહીની ટકાવારી ઓછી હોવી) કહેવામાં આવે છે. આ એનિમિયા કેટલો ગંભીર હશે, તેનો આધાર વ્યક્તિને કયા પ્રકારનો થેલેસેમિયા છે તેના પર રહેલો છે.
થેલેસેમિયાના લક્ષણો: કેવી રીતે ઓળખશો?
થેલેસેમિયાના લક્ષણો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક બાળકોમાં આ લક્ષણો જન્મ સમયે જ દેખાવા લાગે છે, તો કેટલાકમાં જીવનના પ્રથમ બે વર્ષ દરમિયાન વિકસે છે. જોકે, કેટલાક લોકો એવા પણ હોય છે જેઓ ‘થેલેસેમિયા માઇનર’ હોય છે, એટલે કે તેમનામાં બીમારીના કોઈ ખાસ લક્ષણો દેખાતા નથી, પરંતુ તેઓ આ જનીન આગળની પેઢીમાં લઈ જઈ શકે છે.
ગંભીર કેસમાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
-
અતિશય થાક: શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડતા લાલ રક્તકણો ઓછા હોવાથી દર્દી સતત થાક અનુભવે છે.
-
નબળાઈ: સામાન્ય કામ કરવામાં પણ હાંફ ચઢવો અને શરીરમાં ઉર્જાનો અભાવ વર્તાવો.
-
ત્વચાનો રંગ બદલાવો: ત્વચા ફીકી કે પીળી પડી જવી. ઘણીવાર આંખો અને ત્વચામાં કમળા (Jaundice) જેવા લક્ષણો દેખાય છે.
-
ચહેરાના હાડકામાં ફેરફાર: થેલેસેમિયાને કારણે ચહેરાના હાડકાંની બનાવટમાં અસામાન્ય ફેરફાર કે સોજો આવી શકે છે.
-
ધીમો વિકાસ: અસરગ્રસ્ત બાળકોની શારીરિક ઊંચાઈ અને વિકાસ અન્ય સામાન્ય બાળકોની સરખામણીમાં ધીમો હોય છે.
-
પેટમાં સોજો: બરોળ (Spleen) મોટી થવાને કારણે પેટના નીચેના ભાગમાં સોજો કે અસામાન્ય ઉભાર જોવા મળે છે.
-
ઘેરા રંગનો પેશાબ: પેશાબનો રંગ સામાન્ય કરતા વધુ ઘાટો કે ઘેરો હોવો એ લોહીના કણોના ઝડપી નાશની નિશાની હોઈ શકે છે.
-
ભૂખ ન લાગવી: ખોરાક પ્રત્યે અરુચિ થવી અથવા ખૂબ જ ઓછી ભૂખ લાગવી.
સાવચેતી એ જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય
થેલેસેમિયા સામે લડવા માટે જાગૃતિ અને તપાસ સૌથી મોટું હથિયાર છે. લગ્ન કરતા પહેલા કે ગર્ભધારણ પહેલા પતિ-પત્ની બંનેએ થેલેસેમિયાની તપાસ (Hb Electrophoresis test) કરાવી લેવી જોઈએ. જો માતા-પિતા બંને થેલેસેમિયા માઇનર હોય, તો બાળકમાં થેલેસેમિયા મેજર આવવાનું જોખમ વધી જાય છે.
