મગજમાં લોહીની ગાંઠ: આ 6 લક્ષણો છે સ્ટ્રોકની પૂર્વ ચેતવણી, અવગણના કરવાનું ટાળો
મગજ એ આપણા શરીરનું કંટ્રોલ સેન્ટર છે. જો તેમાં લોહીનો પ્રવાહ અટકે છે, તો મગજના કોષો સેકન્ડોમાં મરવા લાગે છે. લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા અચાનક થતી નથી, આપણું શરીર ઘણા દિવસો કે અઠવાડિયા પહેલા સંકેતો આપવાનું શરૂ કરે છે. જો આ ચેતવણીઓને વહેલી તકે સમજી લેવામાં આવે, તો કાયમી અપંગતા કે મૃત્યુથી બચી શકાય છે.
1. અસહ્ય અને અચાનક માથાનો દુખાવો
સામાન્ય માથાનો દુખાવો અને બ્રેઈન ક્લોટિંગના દુખાવામાં મોટો તફાવત છે. જો તમને અચાનક એવો દુખાવો ઉપડે જે તમે પહેલા ક્યારેય અનુભવ્યો ન હોય, તો તે લોહીની ગાંઠનો સંકેત હોઈ શકે છે. આ દુખાવો દવા લેવા છતાં પણ મટતો નથી અને કલાકો સુધી સતત રહે છે. ઘણીવાર સ્ટ્રોક આવવાના થોડા અઠવાડિયા પહેલા આવો દુખાવો થવા લાગે છે.
2. શરીરના એક ભાગમાં નબળાઈ કે લકવો
જ્યારે મગજની નસોમાં લોહીનો પ્રવાહ અટકે છે, ત્યારે મગજ શરીરના સ્નાયુઓને સંદેશ મોકલી શકતું નથી. આને કારણે અચાનક ચહેરો, હાથ કે પગ સુન્ન પડી જાય છે. મોટાભાગે આ નબળાઈ શરીરના એક જ ભાગમાં (કાં તો ડાબી બાજુ અથવા જમણી બાજુ) જોવા મળે છે. જો તમે સ્મિત કરવાનો પ્રયાસ કરો અને ચહેરાનો એક ભાગ નમી જાય, તો તે ગંભીર સ્થિતિ છે.
3. સંતુલન ગુમાવવું અને ચક્કર આવવા
મગજમાં લોહી ગંઠાઈ જવાથી વ્યક્તિનું શારીરિક સંતુલન ખોરવાય છે. અચાનક ચક્કર આવવા, ચાલતી વખતે લથડિયું ખાવું અથવા ઉભા રહેવામાં તકલીફ થવી એ મુખ્ય લક્ષણો છે. વ્યક્તિને એવું લાગે છે કે તેની આસપાસની દુનિયા ફરી રહી છે. આ સ્થિતિ ત્યારે સર્જાય છે જ્યારે મગજના એ ભાગમાં લોહી નથી પહોંચતું જે આપણા હલનચલનને નિયંત્રિત કરે છે.
4. બોલવામાં અને સમજવામાં તકલીફ
જો કોઈ વ્યક્તિ અચાનક અસ્પષ્ટ બોલવા લાગે અથવા તેના શબ્દો ગૂંચવાવા લાગે (Slurred Speech), તો તે મગજમાં ક્લોટિંગનો સંકેત છે. ક્યારેક વ્યક્તિ પોતે શું બોલવા માંગે છે તે સમજી શકતી નથી અથવા બીજાની વાત સમજવામાં તેને ભારે મૂંઝવણ થાય છે. આને તબીબી ભાષામાં ‘અફેઝિયા’ કહેવામાં આવે છે.
5. દ્રષ્ટિમાં અચાનક ફેરફાર
આપણી દ્રષ્ટિ સીધી રીતે મગજ સાથે જોડાયેલી છે. લોહી ગંઠાઈ જવાને કારણે અચાનક એક અથવા બંને આંખોમાં ધૂંધળું દેખાવા લાગે છે. કેટલીકવાર વ્યક્તિને એકની બે વસ્તુઓ (Double Vision) દેખાય છે અથવા અચાનક થોડી સેકન્ડો માટે આંખે અંધારાં આવી જાય છે. આ લક્ષણને ક્યારેય સામાન્ય ન ગણવું જોઈએ.
6. માનસિક મૂંઝવણ અને યાદશક્તિમાં ઘટાડો
મગજને પૂરતો ઓક્સિજન ન મળવાને કારણે વ્યક્તિ ભારે કન્ફ્યુઝન અનુભવે છે. સાધારણ પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં પણ મુશ્કેલી પડે છે. વ્યક્તિ એ ભૂલી જાય છે કે તે ક્યાં છે અથવા તેની આસપાસ શું થઈ રહ્યું છે. તર્કશક્તિ નબળી પડવી અને અચાનક વર્તનમાં ફેરફાર થવો એ મગજમાં ગંભીર સમસ્યા હોવાનું સૂચવે છે.
શું કરવું જોઈએ? (FAST ફોર્મ્યુલા)
જો તમને અથવા તમારી આસપાસ કોઈને આવા લક્ષણો દેખાય, તો તરત જ FAST નિયમ યાદ રાખો:
F (Face): શું ચહેરો એક તરફ નમી રહ્યો છે?
A (Arms): શું એક હાથ ઉઠાવવામાં નબળાઈ લાગે છે?
S (Speech): શું બોલતી વખતે જીભ લથડાય છે?
T (Time): જો આ ત્રણેય હોય, તો સમય બગાડ્યા વગર એમ્બ્યુલન્સ બોલાવો.
બચાવના ઉપાયો
મગજમાં લોહી ગંઠાઈ જવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે સ્વસ્થ જીવનશૈલી અનિવાર્ય છે. નિયમિત વ્યાયામ કરો, બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસને નિયંત્રણમાં રાખો, પૌષ્ટિક આહાર લો અને ધૂમ્રપાન કે દારૂથી દૂર રહો. જો પરિવારમાં સ્ટ્રોકનો ઇતિહાસ હોય, તો નિયમિત ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
