અમેરિકા પર ભારતની મોટી મહેરબાની! ખાંડના નિકાસ પર પ્રતિબંધ વચ્ચે લીધો આ ચોંકાવનારો નિર્ણય

ખુશખબર કે મોટો ખેલ? સામાન્ય જનતા માટે ખાંડ બંધ, પણ અમેરિકાને મળશે હજારો ટન માલ!

ભારત સરકારે અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન સાથેના તેના વ્યાપારી સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવતા એક મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. વૈશ્વિક સ્તરે ખાંડના નિકાસ પર ચાલી રહેલા કડક પ્રતિબંધો વચ્ચે પણ, ભારતે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના ચોક્કસ સમયગાળા માટે અમેરિકાને એક નિશ્ચિત જથ્થામાં કાચી ખાંડ મોકલવાની મંજૂરી આપી દીધી છે. ટેરિફ રેટ ક્વોટા (TRQ) હેઠળ લેવાયેલા આ નિર્ણયથી બંને દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક સમીકરણો વધુ મજબૂત બનશે.

ટેરિફ રેટ ક્વોટા (TRQ) અને નવી જાહેરાત

કેન્દ્ર સરકારના વિદેશ વ્યાપાર મહાનિદેશાલય (DGFT) દ્વારા તાજેતરમાં એક સત્તાવાર જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવ્યું છે. આ નોટિફિકેશન અનુસાર, ભારતે ૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૫ થી શરૂ કરીને ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૨૦ctx૬ સુધીના વ્યાપારી વર્ષ દરમિયાન અમેરિકાને ‘ટેરિફ રેટ ક્વોટા’ (TRQ) અંતર્ગત ૮,૬૦૬ મેટ્રિક ટન કાચી શેરડીની ખાંડ (Raw Cane Sugar) નિકાસ કરવાનો ક્વોટા ફાળવ્યો છે.

TRQ એ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારની એક એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં નક્કી કરેલા મર્યાદિત જથ્થા પર કાં તો ખૂબ જ ઓછી કસ્ટમ ડ્યુટી (ટેક્સ) વસૂલવામાં આવે છે અથવા તો તે સાવ ટેક્સ ફ્રી હોય છે. આ ક્વોટા પૂરો થયા પછી જો વધારાનો માલ મોકલવો હોય, તો તેના પર ઊંચો ટેક્સ ચૂકવવો પડતો હોય છે. ભારત આ ક્વોટા હેઠળ અમેરિકાને રાહત દરે ખાંડ સપ્લાય કરશે.

વિદેશ વ્યાપાર નીતિ અને નિયમોમાં છૂટછાટ

ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ નિકાસ પ્રક્રિયા વિદેશ વ્યાપાર નીતિ ૨૦૨૩ ના નિયમ ૨.૦૪ અંતર્ગત સંચાલિત થશે. આ ખાસ જોગવાઈ હેઠળ અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) ને મોકલવામાં આવતી ખાંડ (જેનો વૈશ્વિક એચએસ કોડ ૧૭૦૧૦૦૦૦ છે) ના વ્યાપાર પર ભારત તરફથી હાલમાં કોઈ વ્યાપારી નિયંત્રણો કે અવરોધો નડશે નહીં.

આ પ્રક્રિયા ૨૦ એપ્રિલ ૨૦૧૫ ના રોજ બહાર પાડવામાં આવેલા જૂના નોટિફિકેશન નંબર ૩/૨૦૧૫-૨૦ ના ધારાધોરણો મુજબ જ આગળ વધશે. સરકારે કાયદાકીય માળખામાં કોઈ મોટો ફેરફાર કર્યા વિના જૂની સમજૂતીઓને માન આપીને આ મંજૂરી આપી છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારિક કરારોનું પાલન કરવા માટે કટિબદ્ધ છે.

નિકાસ માટેના કડક નિયમો અને ‘સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન’

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે જ્યારે કોઈ પ્રોડક્ટ મોકલવામાં આવે ત્યારે તે કયા દેશમાં ઉત્પાદિત થઈ છે તેનું પ્રમાણપત્ર ખૂબ જરૂરી બને છે. અમેરિકામાં મોકલવામાં આવનારી આ કાચી ખાંડ માટે પણ ‘સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન’ (મૂળ દેશનું પ્રમાણપત્ર) મેળવવું ફરજિયાત રહેશે.

આ પ્રમાણપત્ર મેળવવાની એક ચોક્કસ સરકારી પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે:

• એપેડા (APEDA) ની ભૂમિકા: કૃષિ અને પ્રસ્તાવિત ખાદ્ય ઉત્પાદન નિકાસ વિકાસ સત્તામંડળ (APEDA) દ્વારા નિકાસકારોની લાયકાત અને ખાંડના જથ્થાની ચકાસણી કરવામાં આવશે.

• ભલામણ પત્ર: એપેડા તમામ માપદંડો ચકાસ્યા બાદ યોગ્ય અને પાત્ર નિકાસકારોના નામની ભલામણ કરશે.

• મુંબઈ DGFT દ્વારા ઇશ્યુ: એપેડાની આ સત્તાવાર ભલામણના આધારે મુંબઈ સ્થિત એડિશનલ ડીજીએફટી કચેરી દ્વારા આ સર્ટિફિકેટ ઇશ્યુ કરવામાં આવશે. આ કડક મોનિટરિંગને કારણે વ્યાપારમાં પારદર્શિતા જળવાઈ રહેશે અને માત્ર અધિકૃત લોકો જ નિકાસ કરી શકશે.

સ્થાનિક બજારને સુરક્ષિત રાખવા નિકાસ પર સામાન્ય પ્રતિબંધો

એક તરફ ભારત અમેરિકાને હજારો ટન ખાંડ મોકલી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ સામાન્ય નિકાસ પર દેશમાં સદંતર પ્રતિબંધ મુકાયેલો છે. ભારત સરકારે ઓક્ટોબર ૨૦૨૨ થી જ ખાંડની મુક્ત નિકાસ પર અંકુશ લગાવવાનું શરૂ કર્યું હતું. શરૂઆતમાં આ પ્રતિબંધ ટૂંકા ગાળા માટે હતો, પરંતુ સ્થાનિક બજારની પરિસ્થિતિ જોતા તેને સમયાંતરે લંબાવવામાં આવ્યો છે અને હાલના આદેશ મુજબ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધી આ પ્રતિબંધ યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.

આ પ્રતિબંધ હેઠળ તમામ પ્રકારની ખાંડ જેવી કે કાચી ખાંડ (Raw Sugar), સફેદ ખાંડ (White Sugar) અને રિફાઇન્ડ ખાંડ (Refined Sugar) ના આઉટડોર વ્યાપાર પર તાત્કાલિક અસરથી રોક લગાવવામાં આવી છે. વૈશ્વિક બજારમાં ગમે તેટલા ઊંચા ભાવો હોય, તો પણ ભારતીય વેપારીઓ સરકારની આગોતરી મંજૂરી વિના બહાર ખાંડ વેચી શકતા નથી.

કેન્દ્ર સરકારના આ કડક નિર્ણય પાછળના મુખ્ય કારણો

ભારત વિશ્વમાં ખાંડના સૌથી મોટા ઉત્પાદકો અને ગ્રાહકોમાંનો એક દેશ છે. સરકારે દેશના હિતમાં નિકાસ રોકવા પાછળ કેટલાક મહત્વના આર્થિક અને સામાજિક કારણો આપ્યા છે:

• સ્થાનિક સપ્લાય સુનિશ્ચિત કરવી: ભારતીય બજારમાં તહેવારો અને રોજિંદા વપરાશ માટે ખાંડની અછત ન સર્જાય તે જોવાની પ્રાથમિક જવાબદારી સરકારની છે.

• કિંમતો પર અંકુશ (મોંઘવારી નિયંત્રણ): જો દેશમાંથી મોટા પાયે ખાંડ બહાર ચાલી જાય, તો સ્થાનિક બજારમાં ડિમાન્ડ વધવાના કારણે ભાવો આસમાને પહોંચી શકે છે. સામાન્ય જનતાને મોંઘવારીનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે આ પગલું જરૂરી હતું.

• બફર સ્ટોક મજબૂત કરવો: ભવિષ્યમાં જો ચોમાસું નબળું રહે અથવા શેરડીના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થાય, તો કટોકટીના સમયે કામ આવી શકે તે માટે દેશમાં ખાંડનો પૂરતો સ્ટોક (Reserve Stock) જાળવી રાખવો અનિવાર્ય છે.

અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયનને જ કેમ મળી ખાસ છૂટ?

સામાન્ય નિકાસ પર સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવા છતાં, અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયનને આમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. ભારત અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચેના વ્યાપારિક કરારો ખૂબ જૂના અને વ્યૂહાત્મક છે.

આ ખાસ છૂટછાટ ‘CXL ક્વોટા’ અને ‘TRQ ક્વોટા’ હેઠળ આપવામાં આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને વર્લ્ડ ટ્રેડ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WTO) ના નિયમો મુજબ, જે તે દેશો સાથે થયેલા દ્વિપક્ષીય કરારોનું સન્માન કરવું વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની શાખ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત એક વિશ્વાસપાત્ર વ્યાપારી ભાગીદાર હોવાની છબી જાળવી રાખવા માંગે છે, તેથી સ્થાનિક અછત હોવા છતાં પણ કરાર મુજબની મર્યાદિત માત્રામાં ખાંડ મોકલવામાં આવી રહી છે.