શું ખરેખર અતિશય આઘાતથી હૃદય તૂટી જાય છે? જાણો ‘બ્રોકન હાર્ટ સિન્ડ્રોમ’ પાછળનું અસલી સત્ય
આજની આ ભાગદોડ ભરેલી જિંદગીમાં ‘સ્ટ્રેસ’ એટલે કે માનસિક તણાવ આપણા રોજિંદા જીવનનો એક અનિવાર્ય હિસ્સો બની ગયો છે. ઓફિસનું કામ, પરિવારની જવાબદારીઓ, આર્થિક ખેંચતાણ કે અન્ય અંગત સમસ્યાઓને કારણે મોટાભાગના લોકો કોઈને કોઈ સમયે તણાવ અનુભવતા જ હોય છે. પરંતુ દુઃખની વાત એ છે કે, આપણે તણાવને આપણા જીવનમાં એટલો સામાન્ય (Normal) માની લીધો છે કે તેની લાંબા ગાળાની નકારાત્મક અસરોને આપણે તદ્દન નજરઅંદાજ કરી દઈએ છીએ.
ક્રોનિક સ્ટ્રેસ એટલે કે લાંબા સમય સુધી ચાલતો તણાવ આપણા માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય બંનેને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. તે હૃદયરોગ (Heart Disease) ને આમંત્રણ આપતું એક મુખ્ય પરિબળ છે. પરંતુ અહીં એક મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે: શું માત્ર અને માત્ર માનસિક તણાવ જ હૃદયરોગ પેદા કરી શકે ખરો? આ સવાલનો કોઈ એક સીધો જવાબ નથી. પંજાબના જલંધર સ્થિત સર્વોદય હોસ્પિટલના જાણીતા કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. દીપાંશુ ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, જો કે માત્ર તણાવ જ હૃદયરોગનું એકમાત્ર કારણ હોય તેવું ભાગ્યે જ બને છે, પરંતુ તે હૃદયની બીમારીઓનું જોખમ અનેકગણું વધારી દે છે અને સમય જતાં હૃદયની ગંભીર સમસ્યાઓ વિકસાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.
માનસિક તણાવ શરીર પર કેવી રીતે અસર કરે છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માનસિક તણાવ અનુભવે છે, ત્યારે આપણું શરીર તેની સામે લડવા માટે આપોઆપ સક્રિય થઈ જાય છે. આ સ્થિતિમાં શરીરમાં ‘કોર્ટિસોલ’ (Cortisol) અને ‘એડ્રેનાલિન’ (Adrenaline) નામના હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે. આ હોર્મોન્સ શરીરને ‘ફાઈટ ઓર ફ્લાઈટ’ (લડો અથવા ભાગો) ની પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર કરે છે. પરિણામે, હૃદયના ધબકારા ઝડપી બને છે, બ્લડ પ્રેશર (લોહીનું દબાણ) વધી જાય છે અને શ્વાસોશ્વાસની ગતિ પણ ઝડપી થઈ જાય છે.
જ્યારે થોડા સમય માટે કોઈ અચાનક ખતરો સામે આવે, ત્યારે શરીરનો આ બદલાવ આપણને બચાવવા માટે મદદરૂપ થાય છે. પરંતુ અસલી સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે આ તણાવ ‘ક્રોનિક’ એટલે કે કાયમી બની જાય છે. સતત રહેતો તણાવ શરીરને હંમેશા ‘હાઈ એલર્ટ’ ની સ્થિતિમાં રાખે છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ હૃદય અને રક્તવાહિનીઓ પર વધારાનું અને અતિશય દબાણ પેદા કરે છે. આ સિવાય લાંબા ગાળાના તણાવને લીધે ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે છે, શરીરમાં આંતરિક સોજો (Inflammation) વધે છે અને બ્લડ શુગરના સ્તરમાં ઉતાર-ચઢાવ આવે છે, જે તમામ હૃદયરોગના મુખ્ય કારણો છે.
શું માત્ર સ્ટ્રેસ જ હાર્ટ એટેક લાવી શકે?
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન (AHA) ના વિવિધ સંશોધનો પણ ડૉ. ગુપ્તાની વાતને સમર્થન આપે છે કે માત્ર તણાવ જ હૃદયરોગનું એકમાત્ર કારણ ભાગ્યે જ બને છે. સામાન્ય રીતે હૃદયની બીમારીઓ ઘણા બધા જોખમી પરિબળો ભેગા મળવાને કારણે થાય છે. જો કે, લાંબા ગાળાનો તણાવ આ પ્રક્રિયાને ખૂબ ઝડપી બનાવી શકે છે.
ચાલો આને સાદી ભાષામાં સમજીએ. જે લોકો સતત તણાવમાં રહે છે, તેમનું બ્લડ પ્રેશર લાંબા સમય સુધી ઊંચું રહે છે. લાંબા સમય સુધી હાઈ બીપી રહેવાના કારણે હૃદયની ધમનીઓ (Blood Vessels) ને નુકસાન થાય છે અને હૃદય પર પમ્પિંગનું દબાણ વધે છે. આ ઉપરાંત, તણાવ લોહીના ગંઠાઈ જવાની (Blood Clotting) પ્રક્રિયા પર પણ અસર કરે છે. જો લોહી વહેલું ગંઠાઈ જવા લાગે, તો ધમનીઓમાં બ્લોકેજ થવાને કારણે હાર્ટ એટેક આવવાનું જોખમ વધી જાય છે.
તબીબી જર્નલ ‘Cureus’ માં પ્રકાશિત થયેલા એક અહેવાલ અનુસાર, ખૂબ જ દુર્લભ કિસ્સાઓમાં, અતિશય ગંભીર ભાવનાત્મક આઘાત અથવા તણાવને કારણે હૃદયની એક અસ્થાયી સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે, જેને ‘બ્રોકન હાર્ટ સિન્ડ્રોમ’ (Broken Heart Syndrome) કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં હૃદયના સ્નાયુઓ થોડા સમય માટે ખૂબ જ નબળા પડી જાય છે. આવું સામાન્ય રીતે કોઈ પ્રિય વ્યક્તિના અચાનક મૃત્યુ અથવા કોઈ મોટા આઘાતજનક સમાચાર સાંભળ્યા પછી જોવા મળે છે.
તણાવ અને ખરાબ જીવનશૈલી: હૃદય માટે જીવલેણ કોમ્બિનેશન
તણાવ હૃદયને નુકસાન પહોંચાડે છે તેની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે તણાવમાં રહેલો માણસ અજાણતા જ ખૂબ જ ખરાબ જીવનશૈલી (Unhealthy Lifestyle) અપનાવી લે છે. ઘણા લોકો પોતાના માનસિક તણાવને હળવો કરવા માટે ધૂમ્રપાન (Smoking), વધુ પડતો દારૂ પીવો, જંક ફૂડ ખાવું, ઓવર-ઈટિંગ (ભૂખ કરતાં વધુ ખાવું) અથવા આખો દિવસ બસ પલંગ પર પડ્યા રહેવું જેવી આદતોનો આશરો લે છે. કેટલાક લોકો તણાવના કારણે પૂરતી ઊંઘ પણ નથી લેતા, જે હૃદયના જોખમને બમણું કરી દે છે.
આ ખરાબ આદતોના કારણે શરીરમાં સ્થૂળતા (મોટાપો), હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી સમસ્યાઓ ઘર કરી જાય છે, જે હૃદયરોગના મુખ્ય મુખ્ય ટ્રિગર્સ છે. આ રીતે જોવામાં આવે તો, તણાવ સીધી રીતે નહિ તો આડકતરી રીતે પણ વ્યક્તિની દિનચર્યા બગાડીને તેના હૃદય સ્વાસ્થ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.
સ્વસ્થ હૃદય માટે તણાવનું સંચાલન (Stress Management) કેવી રીતે કરવું?
હૃદયને લાંબા આયુષ્ય સુધી ધબકતું અને તંદુરસ્ત રાખવા માટે તણાવનું સંચાલન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જીવનમાંથી તણાવના તમામ સ્રોતોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા કદાચ શક્ય નથી, પરંતુ તેની સામે લડવાની આપણી પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરીને આપણે મોટો તફાવત લાવી શકીએ છીએ.
ડૉ. દીપાંશુ ગુપ્તાએ તણાવ મુક્ત થવા માટે કેટલીક ઉત્તમ ટિપ્સ આપી છે:
-
નિયમિત વ્યાયામ કરો: શારીરિક પ્રવૃત્તિ એ તણાવ ઓછો કરવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે. રોજ સવારે કે સાંજે માત્ર ૩૦ મિનિટ ચાલવું, સાયકલ ચલાવવી, સ્વિમિંગ કરવું અથવા યોગ કરવાથી મૂડ સારો થાય છે અને હૃદય મજબૂત બને છે.
-
સંતુલિત આહાર લો: તમારા ખોરાકમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં તાજા ફળો, લીલા શાકભાજી, આખા અનાજ અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાકનો સમાવેશ કરો. સારો આહાર મગજ અને શરીર બંનેને શાંત રાખે છે.
-
પૂરતી ઊંઘ લો: દરેક પુખ્ત વ્યક્તિએ રાત્રે ૭ થી ૯ કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત અને શાંત ઊંઘ લેવી જ જોઈએ. ઊંઘ દરમિયાન હૃદય પોતાનું સમારકામ (Repair) કરે છે.
-
મનની વાત શેર કરો: જ્યારે પણ તમે તણાવ અનુભવો, ત્યારે તમારા મિત્રો, પરિવારના સભ્યો અથવા કોઈ વ્યાવસાયિક કાઉન્સેલર સાથે વાત કરો. મનની વાત કહી દેવાથી ઘણો ભાર હળવો થઈ જાય છે.
-
ધ્યાન અને પ્રાણાયામ: ઊંડા શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયા (Deep Breathing), મેડિટેશન (ધ્યાન) અને માઇન્ડફુલનેસ જેવી તકનીકો તરત જ તણાવના સ્તરને ઘટાડે છે અને માનસિક શાંતિ આપે છે.
-
કામમાંથી બ્રેક લો: સતત કામ કરવાના બદલે વચ્ચે-વચ્ચે નાના બ્રેક લો. તમારી મનગમતી હોબી (જેમ કે સંગીત સાંભળવું, પુસ્તક વાંચવું કે ગાર્ડનિંગ) માટે સમય ફાળવો.
