આરબીઆઈ પાસે કેટલું સોનું છે? સરકારે રાજ્યસભામાં રજૂ કર્યા ચોંકાવનારા અને રસપ્રદ આંકડા, દેશના મંદિરો અને ઘરોમાં રહેલા ગોલ્ડ પર પણ થઈ સ્પષ્ટતા
ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સોના વચ્ચેનો સંબંધ સદીઓ જૂનો અને ખૂબ જ ગાઢ છે. ભારતીયો માટે સોનું માત્ર કિંમતી ધાતુ કે આભૂષણ નથી, પરંતુ મુશ્કેલ સમયમાં તેને નાણાકીય સુરક્ષા અને મૂડી માનવામાં આવે છે. તાજેતરમાં, દેશના સોનાના ભંડાર અંગેના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને રસપ્રદ આંકડા સંસદમાં જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. સરકારે રાજ્યસભામાં ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના ખજાનામાં જમા થયેલા સોનાના જથ્થા અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમાં કેવી રીતે વધારો થયો છે તે અંગે લેખિત જવાબ રજૂ કર્યો છે.
આજના આ વિસ્તૃત લેખમાં આપણે જાણીશું કે આરબીઆઈ પાસે હાલમાં કેટલા મેટ્રિક ટન સોનું છે, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેમાં કેવો ઉછાળો આવ્યો છે અને દેશના ઘરો તથા ધાર્મિક સ્થળોએ પડેલા સોના અંગે સરકારે શું ખુલાસો કર્યો છે.
આરબીઆઈ પાસે કેટલું સોનું છે? તાજેતરના સત્તાવાર આંકડા
રાજ્યસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડાઓ અનુસાર, ૨૬ જૂન ૨૦૨૬ સુધી ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પાસે કુલ ૮૮૦.૫૨ મેટ્રિક ટન સોનાનો ભંડાર ઉપલબ્ધ છે. તાજેતરમાં નાણા રાજ્ય મંત્રી પંકજ ચૌધરી દ્વારા સંસદમાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં આ માહિતી શેર કરવામાં આવી છે. આ આંકડાઓથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વૈશ્વિક સ્તરે આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ વચ્ચે ભારત પોતાના ગોલ્ડ રિઝર્વને મજબૂત બનાવવા પર સતત ભાર આપી રહ્યું છે.
આરબીઆઈ દ્વારા જાહેર કરાયેલા અહેવાલ મુજબ, આ સોનાના ભંડારનું કુલ મૂલ્ય આશરે ₹૯.૭૯ લાખ કરોડ જેટલું આંકવામાં આવ્યું છે. વૈશ્વિક બજારમાં સોનાની કિંમતોમાં સતત થઈ રહેલા વધારાના કારણે ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Forex Reserve) માં સોનાનો હિસ્સો નોંધપાત્ર રીતે વધી ગયો છે.
છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં આરબીઆઈના ગોલ્ડ રિઝર્વમાં કેવો ફેરફાર થયો?
જો છેલ્લા કેટલાક નાણાકીય વર્ષો પર નજર નાખીએ, તો રિઝર્વ બેંકે મોટા પ્રમાણમાં સોનાની ખરીદી કરી છે અને પોતાના ભંડારને સમૃદ્ધ બનાવ્યું છે:
૩૧ માર્ચ ૨૦૨૩: આ તારીખ સુધી RBI પાસે ૭૯૪.૬૩ ટન સોનું હતું.
૩૧ માર્ચ ૨૦૨૪: એક વર્ષની અંદર જ સોનાનો આ જથ્થો વધીને ૮૨૨.૧૦ ટન પર પહોંચી ગયો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન ગોલ્ડ રિઝર્વમાં ૨૭.૪૭ ટનનો વધારો થયો હતો.
૩૧ માર્ચ ૨૦૨૫: આ સમયગાળા દરમિયાન સોનાની ખરીદીમાં સૌથી મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો અને રિઝર્વ બેંકનો ભંડાર સીધો વધીને ૮૭૯.૫૮ ટન થઈ ગયો (જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં ૫૭.૪૮ ટન વધુ હતો). છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ સૌથી મોટો વાર્ષિક વધારો હતો.
માર્ચ ૨૦૨૬ અને વર્તમાન સ્થિતિ: માર્ચ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં RBI નો ગોલ્ડ રિઝર્વ ૮૮૦.૫૨ ટન આસપાસ સ્થિર રહ્યો છે.
વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારમાં સોનાનો હિસ્સો બમણો થયો
વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં ડલર સામે થતી ચડઉતર અને ફુગાવા સામે રક્ષણ મેળવવા માટે કેન્દ્રીય બેંકો સોનાને સૌથી સુરક્ષિત રોકાણ માને છે. ભારતના કિસ્સામાં પણ આ જ નીતિ અપનાવવામાં આવી રહી છે.
આંકડા દર્શાવે છે કે છેલ્લા બે વર્ષમાં ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Forex Reserve) માં સોનાનો હિસ્સો લગભગ બમણો થઈ ગયો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ના અંત સુધીમાં RBI ની નેટ ફોરેન એસેટ્સ (NFA) માં સોનાનો હિસ્સો વધીને આશરે ૧૭ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે, જે એક વર્ષ પહેલાં ૧૨ ટકા અને માર્ચ ૨૦૨૪ના અંતે માત્ર ૮.૩ ટકા હતો. સોનાના વૈશ્વિક ભાવમાં થયેલી ભારે તેજી અને નવી ખરીદીના કારણે આ હિસ્સો રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો છે.
દેશના મંદિરો અને ઘરોમાં કેટલું ‘સોનું’ છે? સરકારનો સ્પષ્ટ જવાબ
ભારતીય પરિવારો અને મંદિરો (ધાર્મિક સ્થળો) પાસે રહેલા સોનાને લઈને હંમેશાંથી અંદાજો લગાવવામાં આવતા હોય છે કે ભારતની જનતા દુનિયાની સૌથી મોટી સોનાની માલિક છે. આ અંગે જ્યારે રાજ્યસભામાં સરકારને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો, ત્યારે સરકારે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ અંગે કોઈ સત્તાવાર અભ્યાસ (Official Study) કરવામાં આવ્યો નથી.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI), ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ઇકોનોમિક અફેર્સ (DEA) અને મિનિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લીમેન્ટેશન (MoSPI) દ્વારા દેશના પારિવારિક ઘરો અને ધાર્મિક ટ્રસ્ટો/મંદિરો પાસે રહેલા સોનાના કુલ જથ્થા અંગે કોઈ ચોક્કસ સર્વે કે અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો નથી.
તે છતાં, વૈશ્વિક નિષ્ણાતો અને ગોલ્ડ કાઉન્સિલના અંદાજ મુજબ ભારતીય પરિવારો પાસે ટનબંધ સોનું ડાયમંડ, બિસ્કીટ અને પારંપરિક આભૂષણોના સ્વરૂપમાં મોજૂદ છે, જે ભારતની આર્થિક કરોડરજ્જુ સમાન માનવામાં આવે છે.
ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા સતત વધારવામાં આવી રહેલો સોનાનો ભંડાર એ વાતની સાક્ષી પૂરે છે કે દેશની આર્થિક નીતિઓ વૈશ્વિક જોખમો સામે લડવા માટે કેટલી મજબૂત અને સજ્જ છે. આર્થિક અસ્થિરતાના આ યુગમાં સોનું જ એકમાત્ર એવી સંપત્તિ છે જે કટોકટીના સમયે સૌથી મોટો સહારો બને છે. RBI પાસે વધતો ૮૮૦ ટનથી વધુનો ગોલ્ડ રિઝર્વ ભારતની આર્થિક સધ્ધરતાનું પ્રતિક છે.
