ઓફિસ અને સ્તનપાન બંને એકસાથે કેવી રીતે સંભાળવું? દરેક નવી માતા માટે ઉપયોગી માર્ગદર્શન!

શું નોકરી શરૂ થતાં જ બાળકનું ધાવણ છૂટી જશે? ડોક્ટરની આ એક સલાહ તમારું ટેન્શન દૂર કરી દેશે!

નોકરી કરતી નવજાત બાળકની માતા માટે બાળકના જન્મ પછી ફરીથી ઓફિસ કે કામે જવાનું શરૂ કરવું એ ઉત્સાહની સાથે સાથે એક ભાવનાત્મક તબક્કો પણ હોય છે. આ સમયે દરેક માતાના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ થાય છે કે: “શું હું વ્યસ્ત દિનચર્યા વચ્ચે પણ મારા બાળકને પૂરતું સ્તનપાન કરાવી શકીશ?”

આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ગ્રેટર નોઈડાની ‘મધરહુડ હોસ્પિટલ’ના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ નિયોનેટોલોજિસ્ટ અને પીડિયાટ્રિક આઈસીયુ નિષ્ણાત ડૉ. ભાવના મલિક જણાવે છે કે, “હા, ચોક્કસપણે આ શક્ય છે! યોગ્ય પૂર્વ-આયોજન, ધાવણના યોગ્ય સંગ્રહ (Milk Storage) અને ઓફિસમાં થોડા સહકાર સાથે નોકરી કરતી મહિલાઓ તેમની વ્યાવસાયિક કારકિર્દીની સાથે બાળકનું સ્તનપાન પણ સફળતાપૂર્વક ચાલુ રાખી શકે છે.”

સ્તનપાનનું મહત્વ: શિશુ માટે શ્રેષ્ઠ આહાર

બાળકના સર્વાંગી વિકાસ અને બહેતર સ્વાસ્થ્ય માટે માતાનું દૂધ જ સુવર્ણ માનદંડ (Gold standard) માનવામાં આવે છે.

• પોષક તત્ત્વોનું સંતુલન: તેમાં બાળકની શારીરિક જરૂરિયાત મુજબના તમામ વિટામિન, પ્રોટીન અને એન્ટિબોડીઝ યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય છે.

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ: તે બાળકને અનેક પ્રકારના ચેપ અને બીમારીઓ સામે લડવાની કુદરતી ક્ષમતા આપે છે.

• નિષ્ણાતોની સલાહ: આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે બાળકના જન્મથી લઈને પ્રથમ 6 મહિના સુધી તેને માત્ર અને માત્ર સ્તનપાન (Exclusive Breastfeeding) જ કરાવવું જોઈએ. ત્યારબાદ 6 મહિના પછી પૂરક આહાર શરૂ કરવાની સાથે માતા અને બાળકની અનુકૂળતા મુજબ 2 વર્ષ કે તેથી વધુ સમય સુધી સ્તનપાન ચાલુ રાખી શકાય છે.

નોકરી શરૂ થાય તે પહેલાંની તૈયારીઓ

ઓફિસ જવાનું શરૂ કરતા પહેલાં જ કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવામાં આવે તો આ પ્રક્રિયા ખૂબ જ સરળ બની જાય છે:

1. એક-બે અઠવાડિયાં અગાઉથી દૂધ એક્સપ્રેસ (Pump) કરવાની શરુઆત: ઓફિસ જોઈન કરવાના 1 થી 2 અઠવાડિયાં અગાઉથી જ બ્રેસ્ટ પંપ અથવા હાથ વડે દૂધ કાઢીને (Expressing milk) તેનો સંગ્રહ કરવાનો અભ્યાસ શરૂ કરી દો. આનાથી બે ફાયદા થશે: એક તો બાળક માટે દૂધનો જરૂરી સ્ટોક (Reserve) તૈયાર થશે અને બીજું, માતા પણ દૂધ કાઢવાની રીતથી ટેવાઈ જશે.

2. ઓફિસ જતાં પહેલાં અને આવ્યા પછીનો સમય: સવારે કામ પર નીકળતા પહેલાં જ બાળકને પેટ ભરીને સ્તનપાન કરાવો અને સાંજે ઘરે પાછા ફરતાં જ બાળકને તરત ફીડ કરાવો. આ આદત દૂધનું ઉત્પાદન જાળવી રાખવામાં મદદ કરે છે અને મા-બાળક વચ્ચેનો ભાવનાત્મક સંબંધ પણ મજબૂત રાખે છે.

નોકરી દરમિયાન: નિયમિત સમયાંતરે દૂધ પંપ કરવું

કામ પર પહોંચ્યા પછી, માતાઓએ દર 3 થી 4 કલાકે (અથવા બાળક ઘરે જે સમયે સામાન્ય રીતે દૂધ પીતું હોય તે સમયે) દૂધ કાઢવું જોઈએ.

નિયમિત પમ્પિંગ કરવાના મુખ્ય ફાયદા:

• દૂધનો સતત પુરવઠો (Milk Production) જળવાઈ રહે છે.

• છાતીમાં દૂધ ભરાઈ જવાની (Engorgement) કે દુખાવાની સમસ્યા થતી નથી.

• દૂધની નળીઓ બ્લોક થવાનું (Blocked Milk Ducts) જોખમ ઘટે છે.

જો તમે ઓફિસમાં પમ્પિંગ કરવાનું ટાળશો અથવા લાંબા સમય સુધી દૂધ નહીં કાઢો, તો ધીમે-ધીમે દૂધ બનવાનું ઓછું થઈ શકે છે.

ધાવણનો સુરક્ષિત સંગ્રહ (Breast Milk Storage Guidelines)

એક્સપ્રેસ કરેલા દૂધની ગુણવત્તા અને પોષક તત્ત્વો જળવાઈ રહે તથા તેમાં બેક્ટેરિયા કે ફંગસ ન થાય તે માટે તેને યોગ્ય તાપમાને રાખવું અતિશય જરૂરી છે.

૧. તાજું કાઢેલું દૂધ (Freshly Expressed Milk):

• ઓરડાના તાપમાને (25°C સુધી): મહત્તમ 4 કલાક સુધી રાખી શકાય.

• રેફ્રિજરેટરમાં (4°C તાપમાન): 4 દિવસ સુધી સુરક્ષિત રહે છે.

• ફ્રીઝરમાં (-18°C કે તેથી વધુ ઠંડકમાં): 6 મહિના સુધી વાપરવું સૌથી ઉત્તમ છે (પરંતુ 12 મહિના સુધી વાપરી શકાય છે).

૨. ફ્રીઝરમાંથી ઓગાળેલું દૂધ (Thawed Milk):

• ઓરડાના તાપમાને: 1 થી 2 કલાકની અંદર વાપરી લેવું.

• ફ્રિજમાં: 24 કલાક સુધી રાખી શકાય.

• મહત્વની સૂચના: એકવાર ઓગાળેલા દૂધને ક્યારેય ફરીથી ફ્રીઝરમાં મૂકવું (Refreeze કરવું) નહીં.

૩. શિશુના બોટલ કે વાટકીમાંથી પીધા પછી:

જો બાળકે દૂધ પીવાનું શરૂ કર્યું હોય અને થોડું દૂધ બચી જાય, તો તે 2 કલાકની અંદર વાપરી લેવું અથવા ફેંકી દેવું.

સંગ્રહ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની મહત્વની બાબતો

• યોગ્ય વાસણની પસંદગી: દૂધનો સંગ્રહ કરવા માટે હંમેશાં સ્ટીરિલાઈઝ્ડ (જીવાણુ રહિત) કરેલા કાચના કે સ્ટેનલેસ સ્ટીલના વાસણો અથવા ફૂડ-ગ્રેડ બ્રેસ્ટ મિલ્ક સ્ટોરેજ બેગનો જ ઉપયોગ કરો.

• લેબલ લગાવો: દરેક બોટલ કે બેગ પર દૂધ કાઢ્યા તારીખ અને સમય સ્પષ્ટ અક્ષરે લખો, જેથી પહેલાનું દૂધ પહેલા વાપરી શકાય.

• ફ્રિજની યોગ્ય જગ્યા: દૂધને ફ્રિજ કે ફ્રીઝરના દરવાજામાં રાખવાને બદલે અંદરના ભાગમાં (પાછળની તરફ) રાખો, જ્યાં તાપમાન એકસરખું રહે છે.

• ઓફિસથી ઘર લાવતી વખતે: દૂધને ઘરે લાવતી વખતે આઈસ પેકવાળા ઇન્સ્યુલેટેડ કૂલર બેગનો જ ઉપયોગ કરો.

• દૂધ ગરમ કરવાની સાચી રીત: થીજેલું દૂધ ઓગાળવા માટે તેને રાત્રે ફ્રિજના સામાન્ય ખાનામાં મૂકી દો અથવા થોડા ગરમ પાણીના વાસણમાં દૂધની બોટલ મૂકીને સામાન્ય કરો.

• માઇક્રોવેવનો ઉપયોગ ક્યારેય ન કરવો: દૂધને ક્યારેય માઇક્રોવેવમાં ગરમ ન કરવું, કારણ કે તેનાથી દૂધના પોષક તત્ત્વો નાશ પામે છે અને તે ક્યાંક વધુ ગરમ થઈને બાળકની જીભ બાળી શકે છે.

માતાનું પોતાનું સ્વાસ્થ્ય પણ એટલું જ જરૂરી છે

બાળકની સંભાળ અને કામના બોજ વચ્ચે માતાએ પોતાના સ્વાસ્થ્યને ભૂલવું ન જોઈએ:

• પૂરતો આહાર અને પ્રવાહી: સંતુલિત આહાર લો, દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી અને પ્રવાહી પદાર્થો પીઓ.

• પૂરતો આરામ: શરીરને પૂરતી ઊંઘ અને આરામ આપવો ખૂબ જરૂરી છે, કારણ કે માનસિક તણાવથી પણ દૂધના ઉત્પાદન પર અસર પડે છે.

તબીબી સલાહ: જો તમને છાતીમાં સખત દુખાવો, લાલાશ, તાવ, દૂધની નળી બ્લોક થવી કે દૂધની માત્રામાં અચાનક મોટો ઘટાડો દેખાય, તો તુરંત જ લેક્ટેશન કન્સલ્ટન્ટ (Lactation Consultant) અથવા તમારા ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.

કાર્યસ્થળ (Workplace)નો સાથ અને 6 મહિના પછીની કાળજી

નોકરી કરતી માતા માટે ઓફિસનું વાતાવરણ ખૂબ મહત્વનું છે. એક સ્વચ્છ અને ખાનગી રૂમ, પમ્પિંગ માટે ફ્લેક્સિબલ બ્રેક અને ઉપરી અધિકારીઓ તથા સહકર્મીઓનો સહકાર માતાના આ પ્રવાસને સરળ બનાવે છે.

જ્યારે બાળક 6 મહિનાનું થાય અને તે ઉપરનો ખોરાક શરૂ કરે, ત્યારે એક્સપ્રેસ કરેલું દૂધ તેને બોટલને બદલે ખુલ્લા કપ (વાટકી) અથવા ચમચી વડે આપવું જોઈએ. આનાથી બાળકને નિપલ કન્ફ્યુઝન (Nipple confusion) થતું નથી અને ખોરાકની તંદુરસ્ત આદતોનો વિકાસ થાય છે.