શું તમારો આહાર સાંધાના દુખાવાથી બચાવી શકે? જાણો ઓર્થોપેડિક સર્જન શું ખાવાની અને શું ટાળવાની સલાહ આપે છે

“ચમત્કારી દવાથી સાંધા સાજા નથી થતા!” – પ્રખ્યાત ડૉક્ટરે ખોલી સપ્લીમેન્ટ્સના દાવાની પોલ

આપણે સામાન્ય રીતે સાંધાના સ્વાસ્થ્ય તરફ ત્યારે જ ધ્યાન આપીએ છીએ જ્યારે સીડીઓ ચડતી વખતે, ખુરશીમાંથી ઊભા થતી વખતે, ચાલતી કે દોડતી વખતે તકલીફ અથવા દુખાવો શરૂ થાય છે. જ્યારે આવી સમસ્યાઓ શરૂ થાય, ત્યારે મનમાં પહેલો વિચાર એ આવે છે કે આ દુખાવાને વધતો કેવી રીતે અટકાવવો? શું માત્ર ખોરાકમાં ફેરફાર કરવાથી સાંધા મજબૂત થઈ શકે? અને આહાર આ બાબતમાં કેટલો કારગત નીવડી શકે?

ચેન્નઈની આઇશ્વર્યા હોસ્પિટલના ઓર્થોપેડિક સર્જન અને ક્લિનિકલ લીડ ડૉ. વિવેક એ.એન.ના જણાવ્યા મુજબ, “માત્ર આહાર એકલો આર્થરાઇટિસ (સંધિવા)ને રોકી કે મટાડી શકતો નથી.” જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે ખોરાકની કોઈ ભૂમિકા જ નથી. ખોરાક સાંધાના આરોગ્ય માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ મદદગાર પરિબળ તરીકે કામ કરે છે.

આહાર ઉપરાંત બીજી કઈ બાબતો મહત્વની છે?

ડૉ. વિવેકે ભારપૂર્વક જણાવ્યું છે કે સાંધાને સ્વસ્થ રાખવા માટે શરીરના વજન પર નિયંત્રણ મેળવવું સૌથી વધુ જરૂરી છે.

• વજન અને સાંધા પરનું દબાણ: તમારા શરીરનું વધારાનું દરેક એક કિલોગ્રામ વજન, વજન ઊંચકતા સાંધા (જેમ કે ઘૂંટણ અને કમર) પર અનેક ગણું દબાણ વધારે છે. આ દબાણ ઓસ્ટીયોઆર્થરાઇટિસના ઘસારાને ઝડપી બનાવે છે.

• સ્નાયુઓની મજબૂતી (Muscle Strength): મજબૂત સ્નાયુઓ શરીર માટે કુદરતી “શોક એબ્ઝોર્બર” (આંચકા શોષક) તરીકે કામ કરે છે, જે સાંધા પર સીધું દબાણ આવવા દેતા નથી. ઉંમર વધવાની સાથે યોગ્ય પ્રમાણમાં પ્રોટીન લેવું અને હળવી કસરતો કરવી જરૂરી છે જેથી સ્નાયુઓ નબળા ન પડે.

આમ, પૌષ્ટિક આહારથી વજન નિયંત્રણમાં રહે છે અને સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે, જે આડકતરી રીતે તમારા ઘૂંટણ અને સાંધાને સુરક્ષિત રાખે છે.

સાંધાના સારા સ્વાસ્થ્ય માટે ખોરાકમાં શું સામેલ કરવું?

એક સંતુલિત આહાર સાંધાની મજબૂતીનો પાયો છે. ડૉક્ટરના મતે નીચે દર્શાવેલી વસ્તુઓ રોજીંદા ખોરાકમાં હોવી જોઈએ:

૧. પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક: કઠોળ, દાળ, દૂધ, દહીં, પનીર, ઈંડા, માછલી અને સોયા પ્રોડક્ટ્સ સ્નાયુઓને શક્તિ આપે છે.

૨. વિટામિન C: આમળાં, જામફળ, અને ખાટાં ફળો (સંતરાં, લીંબુ) શરીરમાં કોલેજન બનાવવા માટે જરૂરી છે, જે સાંધા માટે મહત્વનું છે.

૩. કેલ્શિયમ અને વિટામિન D: દૂધ અને દૂધની વાનીઓ હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે.

૪. ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ્સ: સાલ્મન અને સરડાઈન જેવી ફેટી ફિશમાં રહેલું ઓમેગા-૩ સાંધાના સોજા (Inflammatory Arthritis) ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.

૫. અનાજ અને સૂકો મેવો: ફાઈબર અને અન્ય પોષક તત્વો માટે આખા અનાજ, નટ્સ અને સીડ્સ લેવા જોઈએ.

ચમત્કારી દાવાઓ અને ચમચી ભરીને પાવડર લેવાથી સાવધાન!

આજકાલ બજારમાં અને સોશિયલ મીડિયા પર એવા અનેક દાવાઓ જોવા મળે છે કે અમુક ચમત્કારી આહાર કે સપ્લીમેન્ટ્સ ઘસાઈ ગયેલા કાચાસાંધા (Cartilage) ને ફરીથી નવા જેવા બનાવી દેશે.

ડૉક્ટરે આ અંગે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે:

“આર્થરાઇટિસને મૂળમાંથી મટાડી દે તેવો કોઈ એક ‘સુપરફૂડ’ કે ચમત્કારી આહાર નથી. તેમજ કાચાસાંધા (કાર્ટિલેજ)ને ફરીથી બનાવી દેવાનો દાવો કરતી ગોળીઓ કે સપ્લીમેન્ટ્સ પાછળ આંખ બંધ કરીને વિશ્વાસ ન કરવો, કારણ કે આવા મોટાભાગના દાવાઓ પાછળ કોઈ નક્કર વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી.”

સાંધાના દુખાવા દર્દીઓએ કઈ વસ્તુઓ ટાળવી જોઈએ?

જો તમે સાંધાના દુખાવાથી બચવા માગતા હોવ, તો નીચેની વસ્તુઓનું સેવન ખૂબ જ ઓછું કરવું જોઈએ:

• અતિશય પ્રોસેસ્ડ અને તળેલો ખોરાક: આ ખોરાક વજન વધારે છે અને શરીરમાં સોજો પેદા કરે છે.

• મેંદો અને ખાંડવાળા પીણાં: તે કોલેસ્ટ્રોલ અને વજન બંને વધારે છે.

• યુરિક એસિડ/ગોઉટ (Gout) ના દર્દીઓ માટે: જેમને યુરિક એસિડની તકલીફ હોય તેમણે રેડ મીટ, ઓર્ગન મીટ અને દારૂ (Alcohol) નું સેવન તાત્કાલિક બંધ કરવું જોઈએ, કારણ કે તેનાથી અચાનક ઉપડતો તીવ્ર દુખાવો થઈ શકે છે.

આ લક્ષણો દેખાય તો ચેતી જજો

જો તમને સાંધા સંબંધિત નીચેનામાંથી કોઈ લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય ગણીને અણગણશો નહીં:

• સાંધામાં સતત રહેતો દુખાવો.

• સાંધા પર સોજો આવવો, ગરમાવો અનુભવાવો કે અકડાઈ જવું.

• દૈનિક ક્રિયાઓ (જેમ કે ઊભા થવું કે ચાલવું) કરવામાં તકલીફ પડવી.

આવા સમયે સમયસર ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. શરૂઆતના તબક્કે વજન ઘટાડીને, ફિઝિયોથેરાપી, યોગ્ય કસરત અને દવાથી આ તકલીફ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે. જોઈન્ટ રિપ્લેસમેન્ટ (સાંધા બદલવાની સર્જરી) એ માત્ર ત્યારે જ છેલ્લો વિકલ્પ બને છે જ્યારે તમામ સામાન્ય ઉપચારો નિષ્ફળ જાય.