અંગદાન ક્ષેત્રે ભારતે ઈતિહાસ તો રચ્યો, પણ કિડની અને લિવરના દર્દીઓ માટે હજુ કેમ લાંબી છે પ્રતીક્ષા?

20,000 થી વધુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ છતાં 90,000 દર્દીઓ હજુ પણ મોતની સામે લડી રહ્યા છે જંગ! જાણો કેમ?

આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન આજે એટલું આગળ વધી ચૂક્યું છે કે તે મૃત્યુના મુખમાં ધકેલાઈ રહેલા દર્દીને પણ અંગ પ્રત્યારોપણ (Organ Transplant) ના માધ્યમથી નવું જીવન આપી શકે છે. ભારત દેશે તાજેતરમાં જ આરોગ્ય ક્ષેત્રે એક બહુ મોટી અને ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. વર્ષ ૨૦૨૫માં ભારતમાં અત્યાર સુધીના સૌથી વધુ અંગ પ્રત્યારોપણ કરવાનો નવો રેકોર્ડ નોંધાયો છે. પરંતુ આ ગર્વ લેવા જેવા આંકડાની પાછળ એક અત્યંત ચિંતાજનક અને કરુણ વાસ્તવિકતા પણ છુપાયેલી છે. એક તરફ દેશમાં ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સંખ્યા વધી રહી છે, તો બીજી તરફ અંગોની ભારે અછતને કારણે દેશના હજારો નાગરિકો આજે પણ રાષ્ટ્રીય વેઇટિંગ લિસ્ટમાં પોતાનો નંબર આવવાની કાગડોળે રાહ જોઈ રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિ દર્શાવે છે કે તબીબી માળખામાં સુધારો થયો હોવા છતાં, સામાજિક જાગૃતિના અભાવે માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે એક બહુ મોટો ખાડો હજુ પણ પૂરવાનો બાકી છે.

વેઇટિંગ લિસ્ટના ચોંકાવનારા આંકડા: ૯૦,૦૦૦ જીવ જોખમમાં

નેશનલ ઓર્ગન એન્ડ ટિશ્યુ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઓર્ગેનાઈઝેશન (NOTTO) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા સત્તાવાર અને નવીનતમ આંકડા અનુસાર, ૩ માર્ચ, ૨૦૨૬ સુધીમાં ભારતમાં અંદાજે ૮૯,૮૩૯ દર્દીઓ અંગ પ્રત્યારોપણ માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલા છે. આ આંકડો માત્ર એક સંખ્યા નથી, પરંતુ તે દેશના ૯૦ હજાર પરિવારોની પીડા અને આશા દર્શાવે છે.

આ વેઇટિંગ લિસ્ટનું અંગવાર વર્ગીકરણ નીચે મુજબ છે, જે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા છતી કરે છે:

• કિડની (મૂત્રપિંડ) ના દર્દીઓ: સૌથી મોટી સંખ્યા કિડની ફેલ્યોર ધરાવતા દર્દીઓની છે. અંદાજે ૬૦,૫૯૦ દર્દીઓ નવી કિડની મેળવવા માટે લાઈનમાં ઊભા છે.

• લિવર (યકૃત) ના દર્દીઓ: લિવરની ગંભીર બીમારીથી પીડાતા ૧૮,૭૨૪ દર્દીઓ જીવન રક્ષક ટ્રાન્સપ્લાન્ટની રાહ જોઈ રહ્યા છે.

• હૃદય (હાર્ટ) ના દર્દીઓ: હાર્ટ ફેલ્યોરના અંતિમ તબક્કામાં જીવતા ૧,૬૫૦ દર્દીઓ નવું હૃદય મેળવવા માટે સમય સામે જંગ લડી રહ્યા છે.

• ફેફસાં (લંગ્સ) ના દર્દીઓ: શ્વાસ લેવાની ગંભીર તકલીફ અને ફેફસાં ફેઈલ થવાને કારણે ૯૭૦ દર્દીઓ નોંધાયેલા છે.

• પેનક્રિયાસ (સ્વાદુપિંડ): આ સિવાય ૩૦૬ લોકો પેનક્રિયાસ ટ્રાન્સપ્લાન્ટની રાહમાં છે.

એક દાયકામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ: ૫,૦૦૦ થી ૨૦,૦૦૦ સુધીની સફર

જો આપણે સકારાત્મક પાસા તરફ નજર કરીએ, તો ભારતે છેલ્લા એક દાયકામાં આ ક્ષેત્રે અભૂતપૂર્વ પ્રગતિ કરી છે. વર્ષ ૨૦૨૫માં ભારતમાં કુલ ૨૦,૧૩૮ અંગ પ્રત્યારોપણ કરવામાં આવ્યા હતા. આ આંકડો એક દાયકા પહેલાંના સમય કરતાં ચાર ગણો વધારે છે, જ્યારે ભારતમાં વાર્ષિક ૫,૦૦૦ કરતાં પણ ઓછા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ થતા હતા.

આ સફળતા પાછળ દેશના હેલ્થકેર સેક્ટરમાં આવેલા બદલાવો જવાબદાર છે. ભારત સરકારે અને ખાનગી ક્ષેત્રે મળીને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટો સુધારો કર્યો છે. આજે દેશમાં આધુનિક સુવિધાયુક્ત હોસ્પિટલોની ક્ષમતા વધી છે, તબીબોની કુશળતા વૈશ્વિક સ્તરની બની છે, અને સંસ્થાઓ વચ્ચે અંગોની હેરફેર માટેનું કનેક્ટિવિટી મોડેલ (જેમ કે ગ્રીન કોરિડોર) વધુ મજબૂત બન્યું છે.

અંદાજિત જરૂરિયાત અને વાસ્તવિકતા વચ્ચે મોટો તફાવત

આટલી પ્રગતિ છતાં, નિષ્ણાતો અને સરકારી અંદાજો દર્શાવે છે કે આ આંકડો હજુ પણ સમુદ્રમાં એક ટીપા સમાન છે. ભારત જેવા વિશાળ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં દર વર્ષની વાસ્તવિક જરૂરિયાત કંઈક અલગ જ વાર્તા કહે છે. સરકારી અંદાજ મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે અંદાજે:

• ૨.૫ લાખ (અઢી લાખ) કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂર પડે છે.

• ૮૦,૦૦૦ લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.

• ૫૦,૦૦૦ હૃદય પ્રત્યારોપણની આવશ્યકતા હોય છે.

અહીં સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે, જે ૯૦,૦૦૦ લોકો વેઇટિંગ લિસ્ટમાં છે તે તો માત્ર સત્તાવાર રીતે નોંધાયેલા દર્દીઓ છે. વાસ્તવિકતમાં, લાખો ગરીબ કે ગ્રામીણ દર્દીઓ આર્થિક સંકડામણ અથવા માહિતીના અભાવે ક્યારેય રાષ્ટ્રીય રજિસ્ટ્રી સુધી પહોંચી જ શકતા નથી. પરિણામે, તેઓ નોંધણી વિના જ દમ તોડી દે છે. ભારતમાં અંગદાનનો દર (Organ Donation Rate) હજુ પણ કુલ વસ્તીના ૧ ટકા કરતાં પણ ઓછો છે, જે દર્શાવે છે કે આપણે હજુ કેટલું લાંબું અંતર કાપવાનું બાકી છે.

કિડની અને લિવરના દર્દીઓની આર્થિક તથા માનસિક પીડા

કિડનીના રોગોથી પીડાતા દર્દીઓનું જીવન અત્યંત કષ્ટદાયક હોય છે. જ્યાં સુધી નવો દાતા ન મળે, ત્યાં સુધી તેમણે અઠવાડિયામાં બે થી ત્રણ વાર ડાયાલિસિસની પીડાદાયક પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડે છે. આ પ્રક્રિયા દર્દીને શારીરિક રીતે તો તોડી જ નાખે છે, સાથે પરિવારને આર્થિક રીતે પણ કંગાળ બનાવી દે છે. જો કે લિવર અને હાર્ટ ફેલ્યોરના કિસ્સામાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર અને કટોકટીભરી હોય છે. આ અંગો ફેઈલ થતાં જ દર્દી પાસે ડાયાલિસિસ જેવો કોઈ વૈકલ્પિક સપોર્ટ હોતો નથી, અને સમયસર નવું અંગ ન મળે તો મૃત્યુ નિશ્ચિત બને છે.

જીવંત દાતા (Living Donor) દ્વારા પરિવારના સભ્યો પોતાની એક કિડની કે લિવરનો ભાગ આપી શકે છે, પરંતુ દરેક કિસ્સામાં મેડિકલ મેચિંગ (બ્લડ ગ્રૂપ કે ટિશ્યુ મેચ) થવું શક્ય બનતું નથી. આવી સ્થિતિમાં ‘સ્વેપ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ’ (Swap Transplantation) એક આશાનું કિરણ બન્યું છે, જેમાં બે અસુસંગત જોડીઓ પરસ્પર અંગોની અદલાબદલી કરીને એકબીજાના દર્દીઓનો જીવ બચાવી શકે છે.

અંગોની અછત પાછળના મુખ્ય કારણો અને પડકારો

ડોક્ટરોના મતે માત્ર નવી હોસ્પિટલો કે ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સેન્ટરો ખોલવાથી આ વૈશ્વિક સમસ્યાનો ઉકેલ આવી શકે તેમ નથી. અસલી ઉકેલ મૃતાત્માના અંગદાન (Deceased/Cadaver Organ Donation) માં છુપાયેલો છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિનું બ્રેઈન-ડેડ (મગજ સ્તંભનું મૃત્યુ) થાય છે, ત્યારે તેના અંગો તબીબી રીતે જીવંત હોય છે. એક બ્રેઈન-ડેડ વ્યક્તિ અન્ય ૮ થી ૯ લોકોને નવું જીવન આપી શકે છે.

આ માટે સરકારી હોસ્પિટલોમાં સંભવિત દાતાઓની વહેલી ઓળખ, બ્રેઈન-ડેડ સર્ટિફિકેશન પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવી અને હોસ્પિટલો વચ્ચે અંગ ફાળવણીની પ્રણાલીને વધુ પારદર્શક તથા સરળ બનાવવી અનિવાર્ય છે.

અંધશ્રદ્ધા અને ભ્રમણાઓ: જાગૃતિ જ એકમાત્ર ઉપાય

અંગદાનના માર્ગમાં સૌથી મોટો અવરોધ તબીબી ક્ષમતા નથી, પરંતુ સામાજિક માનસિકતા છે. આજે પણ સમાજમાં ધાર્મિક ગેરસમજો, અંધશ્રદ્ધા, મૃત્યુ પછી શરીરના અંગો કાઢવાનો ડર અને ખોટી અફવાઓ વ્યાપ્ત છે. જ્યારે હોસ્પિટલમાં કોઈ પરિવાર પોતાના સ્વજનને ગુમાવે છે, ત્યારે તે ભારે આઘાતમાં હોય છે. તે સમયે અંગદાન માટે સંમતિ મેળવવી ખૂબ મુશ્કેલ બને છે.

તબીબી નિષ્ણાતો ભારપૂર્વક કહે છે કે, અંગદાન અંગેની ચર્ચાઓ હોસ્પિટલના આઈસીયુ (ICU) રૂમની બહાર, સામાન્ય દિવસોમાં પરિવારો અને સમુદાયો વચ્ચે થવી જોઈએ. જો કોઈ વ્યક્તિ જીવતેજીવ અંગદાનનો સંકલ્પ લે અને પોતાના પરિવારને તેની ઈચ્છા વિશે વહેલા જણાવી દે, તો મૃત્યુ પછી પરિવારે નિર્ણય લેવામાં મૂંઝવણ અનુભવવી પડતી નથી.