ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ (DKA) શું છે? જાણો ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે અત્યંત ખતરનાક ગણાતી આ સ્થિતિ અને તેના લક્ષણો
ડાયાબિટીસ એક એવો રોગ છે જેનું યોગ્ય સંચાલન કરવામાં ન આવે તો તે શરીરના અન્ય અંગો પર ગંભીર અસરો પહોંચાડી શકે છે. આવી જ એક અત્યંત જટિલ, ગંભીર અને સંભવિત જીવલેણ સ્થિતિ છે ‘ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ’ (DKA – Diabetic Ketoacidosis). ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં બ્લડ સુગર અનિયંત્રિત થતાં આ મેડિકલ ઈમરજન્સી સર્જાય છે. જો સમયસર તેની ઓળખ કરી યોગ્ય સારવાર આપવામાં ન આવે તો દર્દીનું અંગ નકામું થઈ શકે છે અથવા મૃત્યુ પણ નીપજી શકે છે.
શું છે ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસ (DKA)?
ફરીદાબાદ સ્થિત યથાર્થ હોસ્પિટલના ઈન્ટરનલ મેડિસિન ડાયરેક્ટર ડૉ. રાજીવ ચૌધરીના જણાવ્યા અનુસાર, DKA ત્યારે થાય છે જ્યારે શરીરમાં પૂરતા પ્રમાણમાં ઇન્સ્યુલિન હોતું નથી.
આપણા શરીરના કોષોને ઉર્જા મેળવવા માટે ગ્લુકોઝ અને ઇન્સ્યુલિનની જરૂર હોય છે. જ્યારે લોહીમાં ઇન્સ્યુલિનનો અભાવ થાય છે, ત્યારે કોષો ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં શરીર ઉર્જાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે ચરબી (Fat) ને ઝડપથી તોડવાનું શરૂ કરે છે. ચરબી તૂટવાની આ પ્રક્રિયા દરમિયાન શરીરમાં ‘કીટોન્સ’ (Ketones) નામના એસિડિક પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે. આ કીટોન્સ લોહીમાં એકઠા થાય છે અને લોહીને એસિડિક બનાવી દે છે, જેનાથી શરીરનું એસિડ-બેઝ સંતુલન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે.
જોકે DKA મુખ્યત્વે ટાઈપ-૧ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં વધુ જોવા મળે છે, પરંતુ કેટલીક ગંભીર સ્થિતિઓમાં ટાઈપ-૨ ડાયાબિટીસ ધરાવતા દર્દીઓ પણ તેનો ભોગ બની શકે છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં જે લોકોને અગાઉ ડાયાબિટીસ હોવાની ખબર જ નહોતી, તેમનામાં DKA ના લક્ષણો દેખાતાં જ પ્રથમ વખત ડાયાબિટીસનું નિદાન થાય છે.
DKA ના મુખ્ય કારણો અને ટ્રિગર્સ
ડૉ. રાજીવ સમજાવે છે કે DKA પાછળ મુખ્યત્વે નીચે મુજબના પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે:
ઇન્સ્યુલિનનો ડોઝ ચૂકવો: ઇન્સ્યુલિન લેવાનું ભૂલી જવું અથવા યોગ્ય માત્રામાં ન લેવું.
શરીરમાં ચેપ કે બીમારી: તાવ, યુરિનરી ટ્રેક્ટ ઈન્ફેક્શન (UTI) કે ન્યુમોનિયા જેવી બીમારીઓ દરમિયાન શરીરને વધુ ઇન્સ્યુલિનની જરૂર પડે છે.
શારીરિક કે માનસિક તણાવ: સર્જરી, હાર્ટ એટેક કે ભારે માનસિક સ્ટ્રેસ.
ડિહાઈડ્રેશન: શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ ખૂબ ઘટી જવું.
ડાયાબિટીક કીટોએસિડોસિસના પ્રારંભિક અને ગંભીર લક્ષણો
આ સ્થિતિના લક્ષણો ઝડપથી (ક્યારેક ૨૪ કલાકની અંદર) વિકસી શકે છે:
પ્રારંભિક લક્ષણો:
૧. અતિશય અને સતત તરસ લાગવી.
૨. વારંવાર પેશાબ થવો.
૩. લોહીમાં સુગરનું પ્રમાણ ખૂબ જ વધી જવું (High Blood Sugar).
ગંભીર લક્ષણો (સ્થિતિ વણસતાં દેખાતા સંકેતો):
૧. સતત ઉબકા આવવા અને વારંવાર ઉલટી થવી.
૨. પેટમાં સખત દુખાવો થવો.
૩. ભારે નબળાઈ અને થાક અનુભવાવો.
૪. ત્વચા અને મોં સખત સુકાઈ જવા.
૫. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી (ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લેવા).
૬. શ્વાસમાંથી ફળ (Fruity Smell) કે નેલ પોલીશ રિમૂવર જેવી ગંધ આવવી.
૭. માનસિક મૂંઝવણ થવી, ચક્કર આવવા કે બેભાન થઈ જવું.
ઘરે ઈલાજ કરવાનો પ્રયાસ ક્યારેય ન કરો
જો ડાયાબિટીસના દર્દીને હાઈ બ્લડ સુગરની સાથે ઉલટી, પેટનો દુખાવો કે શ્વાસમાં ફળ જેવી ગંધ આવવાના લક્ષણો દેખાય, તો તેને સામાન્ય હાઈ સુગર ગણીને ઘરે બેસી રહેવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી જોઈએ.
DKA એ એક તબીબી કટોકટી (Medical Emergency) છે. દર્દીને તાત્કાલિક હોસ્પિટલમાં આઈસીયુ (ICU) અથવા ઈમરજન્સી વોર્ડમાં દાખલ કરવો જરૂરી છે, જ્યાં તબીબો દ્વારા આઈવી ફ્લુઈડ્સ (પ્રવાહી), ઈલેક્ટ્રોલાઈટ્સ અને ઈન્સ્યુલિન આપીને લોહીનું એસિડિટી સ્તર સામાન્ય કરવામાં આવે છે. લક્ષણો પ્રત્યે જાગરૂકતા જ દર્દીનો જીવ બચાવી શકે છે.
