શું વારંવાર થતા મોઢાના ચાંદા ખતરનાક છે? જાણો આ બાબતે શું કહે છે હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ

મોઢાના ચાંદા: સામાન્ય સમસ્યા કે કોઈ ગંભીર બીમારીનો સંકેત? જાણો શું કહે છે આધુનિક વિજ્ઞાન અને આયુર્વેદ

મોઢાના ચાંદા (Mouth Ulcers), જેને તબીબી ભાષામાં ‘એફ્થસ અલ્સર’ (Aphthous Ulcers) અથવા ‘કેન્કર સોર્સ’ (Canker Sores) પણ કહેવામાં આવે છે, તે એક ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા છે જે વિશ્વની લગભગ 20% વસ્તીને ક્યારેક ને ક્યારેક અસર કરે છે. જોકે મોટાભાગના ચાંદા એક કે બે અઠવાડિયામાં જાતે જ મટી જાય છે, પરંતુ નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ ચાંદા વારંવાર થતા હોય અથવા લાંબા સમય સુધી રહેતા હોય, તો તેને અવગણવું જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

વિટામિનની ઉણપ અને ચાંદા વચ્ચેનો સંબંધ

અભ્યાસો મુજબ, વારંવાર થતા ચાંદાનો સીધો સંબંધ પોષણની ઉણપ સાથે હોઈ શકે છે. પાકિસ્તાન જર્નલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચમાં પ્રકાશિત એક સંશોધન અનુસાર, વિટામિન B12, ફોલેટ અને સીરમ ફેરિટિન (આયર્ન) ની ઉણપ ચાંદા થવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે વારંવાર થતા ચાંદાથી પીડાતા લગભગ 50% દર્દીઓમાં વિટામિન B12 ની ઉણપ હતી. આ ઉપરાંત, ઝીંક અને ફોલિક એસિડની ઉણપ પણ મોઢાના પેશીઓને નબળા પાડે છે, જેનાથી ચાંદા થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

ગંભીર બીમારીઓના ચેતવણીરૂપ સંકેતો

મોઢાના ચાંદા માત્ર સ્થાનિક ઈજા અથવા મસાલેદાર ખોરાકને કારણે નથી થતા, પરંતુ ઘણીવાર તે શરીરમાં પનપી રહેલી ગંભીર બીમારીઓનો સંકેત હોય છે:

• બેહેત રોગ (Behçet’s Disease): આ એક દુર્લભ સોજા સંબંધી વિકાર છે જે સમગ્ર શરીરની રક્ત વાહિનીઓને અસર કરે છે. તેના સૌથી સામાન્ય લક્ષણોમાં મોઢાના દુખાવો કરતા ચાંદા, જનન અંગોમાં ચાંદા અનેઆંખોમાં સોજો સામેલ છે.
• પાચન સંબંધી બીમારીઓ: ક્રોહન રોગ (Crohn’s Disease) અને સીલિયાક રોગ (Celiac Disease) જેવી બીમારીઓમાં મોઢાના ચાંદા એ શરૂઆતી લક્ષણ હોઈ શકે છે. સીલિયાક રોગથી પીડાતા લોકોમાં દાંતના ઈનેમલમાં ખામી અને વારંવાર ચાંદા થવાનું જોખમ ઘણું વધારે હોય છે.
• HIV અને ઓટોઈમ્યુન ડિસઓર્ડર: HIV સંક્રમણ અથવા લ્યુપસ જેવી સ્થિતિમાં નબળી રોગપ્રતિકારક શક્તિને કારણે પણ ગંભીર અને લાંબા સમય સુધી ચાલતા ચાંદા થઈ શકે છે.

ચાંદું કે કેન્સર? કેવી રીતે ઓળખવો તફાવત

સૌથી મોટું જોખમ ત્યારે ઊભું થાય છે જ્યારે લોકો ઓરલ કેન્સરના ઘાને સામાન્ય ચાંદું સમજવાની ભૂલ કરે છે. નિષ્ણાતોના મતે, બંને વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત ‘સમય’ અને ‘દુખાવો’ છે:

• સામાન્ય ચાંદા: આ સામાન્ય રીતે 1-2 અઠવાડિયામાં મટી જાય છે અને શરૂઆતથી જ ખૂબ પીડાદાયક હોય છે.
• ઓરલ કેન્સર: આના ઘા સમય સાથે મટતા નથી પણ વધતા જાય છે. શરૂઆતના તબક્કામાં તે અવારનવાર પીડારહિત હોઈ શકે છે, પરંતુ પછીથી તેમાં દુખાવો અને લોહી નીકળવા જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. જો કોઈ ચાંદું 3 અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી રહે, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

આયુર્વેદિક દૃષ્ટિકોણ: ‘મુખ પાક’ અને પિત્તનું અસંતુલન

આયુર્વેદમાં મોઢાના ચાંદાને ‘મુખ પાક’ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. આ મુખ્યત્વે શરીરમાં ‘પિત્ત દોષ’ વધવાને કારણે થાય છે. અતિશય મસાલેદાર, ખાટા કે આથો લાવેલા (fermented) ખોરાક અને માનસિક તણાવ પિત્તને બગાડે છે, જેનાથી મોઢામાં સોજો અને ચાંદા થાય છે.

આયુર્વેદિક ઉપાયો:

• ત્રિફળા અને મધ: ત્રિફળાના પાણીથી કોગળા કરવા અને મધનો લેપ લગાવવો ઘા રૂઝવવામાં મદદરૂપ થાય છે.નાળિયેર પાણી: શરીરની ગરમી ઘટાડવા માટે નાળિયેર પાણી અને તાજા શાકભાજીનું સેવન કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
• ઓઈલ પુલિંગ: અરિમેદાદિ તેલથી ઓઈલ પુલિંગ કરવું પેઢાના સ્વાસ્થ્ય અને ચાંદાના ઉપચાર માટે અસરકારક માનવામાં આવે છે.

સાવચેતી અને બચાવ

ડોકટરો સૂચવે છે કે ચાંદાથી બચવા માટે સંતુલિત આહાર લો, જેમાં પૂરતી માત્રામાં વિટામિન B12 અને આયર્ન હોય. તમાકુ અને ધૂમ્રપાનથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહો કારણ કે તે ઓરલ કેન્સરના મુખ્ય પરિબળો છે. આ ઉપરાંત, ખૂબ જ સખત બ્રિસલ્સવાળા બ્રશનો ઉપયોગ ન કરો અને નિયમિતપણે દાંતની તપાસ કરાવો.