દવાઓ લેવા છતાં મટતી નથી ઉધરસ? ડોક્ટરે આપી મોટી ચેતવણી, આ ગંભીર બીમારીઓનો હોઈ શકે છે સંકેત!

ઉધરસમાં દેખાય આ 6 ‘રેડ ફ્લેગ્સ’ તો તરત ભાગો હોસ્પિટલ! આ લક્ષણોને ભૂલથી પણ ન કરો ઇગ્નોર!

ઉધરસ એ એક એવી સામાન્ય સમસ્યા છે જેને આપણે અવારનવાર શરદી, વાયરલ ઈન્ફેક્શન કે હવામાનમાં ફેરફારનું પરિણામ માનીને અવગણતા હોઈએ છીએ. મોટાભાગના લોકો દેશી નુસખા, ઉકાળા કે મેડિકલ સ્ટોર પરથી સિરપ લઈને તેને મટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ જ્યારે આ ઉધરસ અઠવાડિયા સુધી મટવાનું નામ ન લે, ત્યારે આ બાબતને હળવાશથી લેવી ભારે પડી શકે છે.

નિષ્ણાત ડૉક્ટરોના મતે, જો કોઈ વ્યક્તિને 8 અઠવાડિયા (બે મહિના) કે તેથી વધુ સમય સુધી સતત ઉધરસ રહેતી હોય, તો તેને તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘ક્રોનિક કફ’ (Chronic Cough – જૂની કે ગંભીર ઉધરસ) ગણવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર ઘરેલુ ઉપચારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે યોગ્ય તપાસ અને સારવાર કરાવવી અત્યંત જરૂરી છે.

અપોલો એડલક્સ હોસ્પિટલના પલ્મોનોલોજી વિભાગના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. અઝીઝ કે એસ જણાવે છે કે સામાન્ય બીમારી કે વાયરલ ઈન્ફેક્શન પછી થતી ઉધરસ સામાન્ય રીતે 2 થી 3 અઠવાડિયામાં મટી જતી હોય છે. કેટલીકવાર તે થોડી વધુ લંબાઈ શકે છે, પરંતુ જો ઉધરસ 8 અઠવાડિયાથી પણ વધુ સમય સુધી ચાલુ રહે, તો તેની પાછળના મૂળ કારણને શોધવા માટે તબીબી તપાસ કરાવવી અનિવાર્ય બની જાય છે.

જૂની ઉધરસ મટવાનું નામ કેમ નથી લેતી?

સતત અને લાંબા સમય સુધી રહેતી ઉધરસ પાછળ ઘણા બધા શારીરિક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. ડૉ. અઝીઝના જણાવ્યા મુજબ, તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:

• પોસ્ટનેઝલ ડ્રીપ (Postnasal Drip): એલર્જી કે સાઇનસની તકલીફને કારણે નાક અને સાઇનસમાંથી વધારાનું મ્યુકસ (ચીકણો પદાર્થ) ગળાના પાછળના ભાગમાં ટપકતો રહે છે. આ સતત ગળામાં બળતરા કે ખંજવાળ પેદા કરે છે, જેના કારણે વ્યક્તિને વારંવાર ઉધરસ આવે છે.

• કફ-વેરિઅન્ટ અસ્થમા (Cough-Variant Asthma): આ અસ્થમાનો એક એવો પ્રકાર છે જે સાધારણ અસ્થમા કરતાં અલગ હોય છે. આમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કે છાતીમાંથી સીટી જેવો અવાજ (Wheezing) નથી આવતો, પરંતુ મુખ્ય લક્ષણ તરીકે માત્ર સતત સૂકી ઉધરસ જ રહે છે. આવી ઉધરસ ખાસ કરીને રાત્રે અથવા કસરત કર્યા પછી વધારે વધી જાય છે.

• એસિડ રિફ્લક્સ (GERD): પાચનતંત્રની આ સમસ્યામાં પેટમાં રહેલો એસિડ ખોરાકની નળી (અન્નનળી) તરફ ઊંધો વહેવા લાગે છે. આ એસિડ ગળાના સંવેદનશીલ પેશીઓને અડે છે અને બળતરા ઊભી કરે છે, જે ખાસ કરીને રાત્રે સુતી વખતે કે જમ્યા પછી ઉધરસનું કારણ બને છે.

• પ્રદૂષણ અને એલર્જી: ધુમાડો, ધૂળ-માટી, પ્રદૂષિત હવા અને રાસાયણિક પદાર્થોના સંપર્કમાં આવવાથી શ્વાસનળીમાં સતત સોજો રહે છે. આ ઉપરાંત, અગાઉ થયેલા શ્વસનતંત્રના ઈન્ફેક્શન પણ શ્વાસનળીને લાંબા સમય સુધી સંવેદનશીલ બનાવી દે છે.

લાંબા ગાળાની ઉધરસ પાછળના અન્ય ગંભીર કારણો

કિમ્સ હેલ્થના પલ્મોનોલોજી વિભાગના કન્સલ્ટન્ટ ડૉ. અશ્વથી થાઝાકોટુવલપ્પિલનું કહેવું છે કે ઉધરસનો પ્રકાર અને તેની પેટર્ન તેના મૂળ કારણ સુધી પહોંચવા માટે મહત્વના પુરાવા પૂરા પાડે છે.

તેઓ જણાવે છે કે જો ઠંડી હવા, શારીરિક કસરત, તીવ્ર સુગંધ/પરફ્યુમ કે ફૂલોની પરાગરજ (Pollen) ના સંપર્કમાં આવવાથી ઉધરસ ઉપડતી હોય, તો તે અસ્થમા અથવા શ્વાસનળીની અતિ-સંવેદનશીલતા (Airway Sensitivity) તરફ ઈશારો કરે છે.

આ ઉપરાંત અન્ય મહત્વના પરિબળો:

• ધૂમ્રપાન કરનારાઓ માટે જોખમ: સિગારેટ કે બીડી પીતા લોકોમાં લાંબા સમયની ઉધરસ ‘ક્રોનિક ઓબ્સ્ટ્રક્ટિવ પલ્મોનરી ડિસીઝ’ (COPD) નું સંકેત હોઈ શકે છે, જે ફેફસાંનો ગંભીર રોગ છે.

• દવાઓની આડઅસર: હાઈ બ્લડ પ્રેશર (બીપી) ના નિયંત્રણ માટે આપવામાં આવતી કેટલીક દવાઓની આડઅસર તરીકે પણ વ્યક્તિને સતત સૂકી ઉધરસ થઈ શકે છે.

• ટીબી અને કેન્સરનું જોખમ: ડૉ. અશ્વથી ઉમેરે છે કે સતત રહેતી ઉધરસ ક્યારેક ફેફસાંના કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીનું લક્ષણ પણ હોઈ શકે છે. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં ટ્યુબરક્યુલોસિસ (ટીબી) હજુ પણ એક મોટો આરોગ્ય વિષયક પ્રશ્ન છે, ત્યાં જો 2 અઠવાડિયાથી વધુ ઉધરસ રહે, તો તુરંત ટીબીની તપાસ કરાવવી જોઈએ.

આ ‘રેડ ફ્લેગ્સ’ (ચેતવણીના લક્ષણો) ને ક્યારેય અવગણશો નહીં

જો ઉધરસની સાથે નીચે મુજબના કોઈપણ ખતરનાક લક્ષણો જોવા મળે, તો દર્દીએ તરત જ કટોકટીના ધોરણે ડૉક્ટર પાસે પહોંચવું જોઈએ:

1. ઉધરસમાં કે ગળફામાં લોહી આવવું.

2. વગર કોઈ કારણસર શ્વાસ ચડવો કે શ્વાસ ટૂંકો થવો.

3. છાતીમાં ભારેપણું કે તીવ્ર દુખાવો થવો.

4. સખત તાવ આવવો અને રાત્રે પુષ્કળ પરસેવો વળવો.

5. કોઈ પ્રયાસ વિના અચાનક વજન ઝડપથી ઘટવા લાગવું.

6. પગના ઘૂંટીના ભાગે કે પગમાં નવો સોજો આવવો.

આ તમામ લક્ષણો એ દર્શાવે છે કે શરીરની અંદર કોઈ ગંભીર સમસ્યા આકાર લઈ રહી છે અને તેને તાત્કાલિક તબીબી સારવારની જરૂર છે.

તમારે ડૉક્ટર પાસે ક્યારે જવું જોઈએ?

જો તમારી ઉધરસ 8 અઠવાડિયા કરતાં વધુ સમયથી ચાલી રહી હોય, તો મેડિકલ સ્ટોર પરથી ઓવર-ધ-કાઉન્ટર દવાઓ લઈને જાતે ઈલાજ કરવાનું બંધ કરવું જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં તુરંત જ કોઈ અનુભવી પલ્મોનોલોજિસ્ટ (ફેફસાં અને શ્વાસના રોગોના નિષ્ણાત) નો સંપર્ક કરવો જોઈએ.

ઉધરસ પાછળનું સાચું કારણ જાણવું અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે તેની સારવાર કારણ પર આધારિત હોય છે. અસ્થમા, એલર્જી, એસિડિટી, ટીબી કે ઈન્ફેક્શન – દરેક માટે અલગ-અલગ પ્રકારની સારવાર પદ્ધતિ હોય છે. દરેક ઉધરસ ગંભીર હોતી નથી, પરંતુ 8 અઠવાડિયા સુધી સતત રહેતી ઉધરસને ક્યારેય નિર્દોષ કે સામાન્ય માની લેવાની ભૂલ કરવી જોઈએ નહીં. તમારા શરીરના સંકેતો પ્રત્યે જાગૃત રહો અને સમયસર નિષ્ણાતની સલાહ લો.