હાઈ બીપીથી છુટકારો મેળવો: ઘરે બેઠા આસાન સ્ટેપ્સ દ્વારા કરો શીતળી પ્રાણાયામ
આજના ભાગદોડ ભરેલા જીવનમાં હાઈ બ્લડ પ્રેશર (High Blood Pressure) ની સમસ્યા અત્યંત સામાન્ય બની ચૂકી છે. અયોગ્ય આહારશૈલી, વ્યસ્ત દિનચર્યા, માનસિક તણાવ અને શારીરિક શ્રમનો અભાવ આ ગંભીર બીમારીને આમંત્રણ આપે છે. તબીબી જગતમાં હાઈ બીપીને ‘સાઈલન્ટ કિલર’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તે અંદરખાને હૃદય, મગજ અને કિડની જેવા મહત્વપૂર્ણ અંગોને નુકસાન પહોંચાડે છે. જો લાંબા સમય સુધી બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં ન રહે, તો ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો ઊભા થઈ શકે છે.
સામાન્ય રીતે બીપી વધવાની સ્થિતિમાં ડૉક્ટરની સલાહ અને દવાઓ અનિવાર્ય છે, પરંતુ જો કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર હાઈ બીપીથી પરેશાન રહેતી હોય, તો દવાઓ સાથે કેટલીક કુદરતી શ્વાસ લેવાની કસરતો પણ અદભુત પરિણામ આપી શકે છે. જાણીતા યોગ નિષ્ણાત અને ન્યુટ્રિશનિસ્ટ જુહી કપૂરે તાજેતરમાં સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરેલી માહિતી મુજબ, માત્ર ૫ મિનિટ માટે કરવામાં આવતો ‘શીતળી પ્રાણાયામ’ હાઈ બ્લડ પ્રેશરને ઝડપથી ઘટાડવામાં અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.
શીતળી પ્રાણાયામ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?
શીતળી પ્રાણાયામ એ એક એવી પ્રાચીન યોગિક શ્વાસ તકનીક છે, જેમાં મોં દ્વારા ધીમે ધીમે શ્વાસ લેવામાં આવે છે અને નાક દ્વારા બહાર કાઢવામાં આવે છે. વૈજ્ઞાનિક અને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સમાં પણ આ વાતની પુષ્ટિ થઈ છે કે આ પ્રાણાયામ કરવાથી મિનિટોમાં બ્લડ પ્રેશર અને હૃદયના ધબકારા (Heart Rate) નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.
આ પ્રાણાયામની વિશેષતા એ છે કે તે શરીરમાં ‘વેગસ નર્વ’ (Vagus Nerve) ને સક્રિય કરે છે. આનાથી આપણી ઓટોનોમિક નર્વસ સિસ્ટમ તણાવ કે ઉત્તેજનાની સ્થિતિમાંથી બહાર આવીને આરામદાયક સ્થિતિમાં પરિવર્તિત થાય છે. પરિણામે, રક્તવાહિનીઓ (Blood Vessels) ને આરામ મળે છે અને ધમનીઓની દીવાલો પરનું વધારાનું દબાણ ઘટે છે, જે બ્લડ પ્રેશરને ત્વરિત ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે.
શીતળી પ્રાણાયામ કરવાની સાચી પદ્ધતિ
જો તમે આ પ્રાણાયામનો અભ્યાસ કરવા માંગતા હોવ, તો નીચે મુજબના સરળ પગલાં અનુસરી શકો છો:
૧. યોગ્ય મુદ્રા: કોઈપણ શાંત જગ્યાએ આરામદાયક સ્થિતિમાં પાદાસન કે પદ્માસનમાં બેસો. તમારી પીઠ બિલકુલ સીધી અને ખભા શિથિલ તથા ઢીલા રાખો.
૨. જીભની રચના: હવે તમારી જીભને મોંમાંથી બહાર કાઢો અને તેની બંને કિનારીઓને વાળીને એક નાની ટ્યુબ કે પાઇપ જેવો આકાર આપો.
૩. ઊંડો શ્વાસ: તમારી જીભ દ્વારા બનેલી આ નળીમાંથી ધીમે-ધીમે અને ઊંડો શ્વાસ અંદર લો. ધ્યાનમાં રાખો કે ફેફસાં પર વધુ પડતો ભાર ન પડે તે રીતે આરામથી શ્વાસ ભરવો.
૪. શ્વાસ બહાર કાઢવો: હવે તમારું મોં બંધ કરો અને નાક દ્વારા ધીમે-ધીમે શ્વાસ બહાર કાઢો. આ પ્રક્રિયામાં શ્વાસ રોકી રાખવાની (કુંભક) જરૂર નથી.
૫. પુનરાવર્તન: આ પ્રક્રિયાને થોડી મિનિટો માટે ધીમે-ધીમે પુનરાવર્તન કરો. શરૂઆતમાં તમે આરામથી બેસીને આશરે ૧૦ વખત આ પ્રક્રિયા કરી શકો છો.
ડોક્ટરની સલાહ અને દવાઓનું મહત્વ
સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે શીતળી પ્રાણાયામ કે અન્ય કોઈપણ યોગાસનને ક્યારેય પણ ડૉક્ટર દ્વારા આપવામાં આવતી નિયમિત દવાઓનો વિકલ્પ ન માનવો જોઈએ. યોગ નિષ્ણાતો સ્પષ્ટપણે ભલામણ કરે છે કે જો બ્લડ પ્રેશર અચાનક ખૂબ જ વધી જાય, તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી અનિવાર્ય છે.
આ પ્રાણાયામનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોસ્પિટલ જતા સમયે, તણાવની સ્થિતિમાં અથવા દવા લીધા પછી શરીરને આરામ આપવા માટે એક સહાયક ઉપચાર તરીકે ઉપયોગ કરવાનો છે. નિયમિત જીવનશૈલી, પૌષ્ટિક આહાર અને યોગના સમન્વયથી હાઈ બ્લડ પ્રેશર જેવી સમસ્યાઓથી સુરક્ષિત રહી શકાય છે.
