વધારે વર્કઆઉટ કરવાથી શું હૃદય નબળું પડે છે? જાણો નિષ્ણાતોનો અભિપ્રાય અને સલામત કસરતની રીત
વ્યાયામ એ સ્વસ્થ જીવનની ચાવી છે, પરંતુ શું ‘અતિની કોઈ ગતિ નથી’ એ વાત હૃદયના કિસ્સામાં સાચી છે? છેલ્લા કેટલાક સમયથી જીમમાં કસરત કરતી વખતે અથવા દોડતી વખતે યુવાનોમાં આવતા હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓએ સમગ્ર દેશમાં ચિંતા જગાવી છે. સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતા આવા કિસ્સાઓને કારણે લોકોમાં એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે: શું જરૂર કરતાં વધુ વર્કઆઉટ કરવાથી હૃદય નબળું પડી જાય છે?
વર્કઆઉટ અને હૃદય: શું કહે છે વિજ્ઞાન?
સામાન્ય રીતે, નિયમિત કસરત હૃદયના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે અને બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે, નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની શારીરિક ક્ષમતા કરતાં ઘણું વધારે અને સતત ભારે વર્કઆઉટ (Extreme Over-exercising) કરે છે, ત્યારે હૃદય પર પ્રતિકૂળ અસર પડી શકે છે.
તબીબી ભાષામાં આને ‘એથ્લેટ્સ હાર્ટ’ (Athlete’s Heart) કહેવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી અત્યંત તીવ્ર કસરત કરવાથી હૃદયના નીચેના ભાગના સ્નાયુઓ જાડા થઈ શકે છે અથવા હૃદયના કદમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. આ સ્થિતિ હૃદયના ધબકારા અનિયમિત બનાવી શકે છે, જેને એટ્રીયલ ફિબ્રિલેશન (Atrial Fibrillation) કહેવામાં આવે છે.
હાર્ટ એટેક અને જીમ વચ્ચેનું કનેક્શન
નિષ્ણાતોના મતે, વર્કઆઉટ પોતે હાર્ટ એટેકનું કારણ નથી, પરંતુ ‘અનડાયગ્નોઝ્ડ’ (જેની ખબર ન હોય તેવી) બીમારીઓ જોખમ વધારે છે. હાર્ટ એટેક આવવા પાછળના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે છે:
- પ્રી-એક્ઝિસ્ટિંગ કંડીશન: ઘણા યુવાનોને ખબર નથી હોતી કે તેમની ધમનીઓમાં પહેલેથી જ બ્લોકેજ છે. ભારે વર્કઆઉટ દરમિયાન જ્યારે હૃદયને વધુ ઓક્સિજનની જરૂર પડે છે, ત્યારે આ બ્લોકેજને કારણે લોહીનો પુરવઠો ખોરવાય છે અને એટેક આવે છે.
- સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ: અતિશય કસરત શરીરમાં કોર્ટિસોલ અને એડ્રેનાલિન જેવા સ્ટ્રેસ હોર્મોન્સ વધારે છે, જે અચાનક બ્લડ પ્રેશર વધારી શકે છે.
- ડિહાઇડ્રેશન અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ અસંતુલન: વધુ પડતો પરસેવો અને પૂરતું પાણી ન પીવાથી શરીરમાં પોટેશિયમ અને સોડિયમનું પ્રમાણ ઘટે છે, જે હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી છે.
તમે ‘ઓવર-ટ્રેનિંગ’ કરી રહ્યા છો તેની ઓળખ કેવી રીતે કરવી?
જો તમને વર્કઆઉટ દરમિયાન અથવા પછી નીચેના લક્ષણો દેખાય, તો સાવધ થઈ જવું જોઈએ:
- કસરત કરતી વખતે છાતીમાં દુખાવો અથવા ભારેપણું.
- અચાનક ખૂબ જ ચક્કર આવવા અથવા આંખે અંધારા આવવા.
- સામાન્ય કરતાં વધુ શ્વાસ ચઢવો.
- વર્કઆઉટ પછી સતત થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.
- રાત્રે પૂરતી ઊંઘ ન આવવી (Insomnia).
સલામત વર્કઆઉટ માટે નિષ્ણાતોની ટીપ્સ
હાર્ટ સ્પેશિયાલિસ્ટ્સ (કાર્ડિયોલોજિસ્ટ્સ) સલાહ આપે છે કે કસરતનો હેતુ ફિટ રહેવાનો હોવો જોઈએ, કોઈની સાથે સ્પર્ધા કરવાનો નહીં.
- મેડિકલ ચેકઅપ: ભારે જીમ ટ્રેનિંગ શરૂ કરતા પહેલા ECG અથવા ટ્રેડમિલ ટેસ્ટ (TMT) કરાવો.
- ધીમી શરૂઆત: સીધા ભારે વજન ઉપાડવાને બદલે ધીમે ધીમે તીવ્રતા વધારો.
- વિશ્રામ જરૂરી છે: અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા 1-2 દિવસ હૃદય અને સ્નાયુઓને આરામ આપો.
- સપ્લીમેન્ટ્સથી સાવધ: પ્રોટીન પાઉડર કે પ્રી-વર્કઆઉટ સપ્લીમેન્ટ્સ ડોક્ટરની સલાહ વગર ન લો, કારણ કે તેમાં રહેલા કેટલાક તત્વો હૃદયના ધબકારા તેજ કરી શકે છે.
વર્કઆઉટ સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન છે, પરંતુ તેને સજા ન બનાવો. હૃદય એક પંપ જેવું છે, જો તમે તેની ક્ષમતા કરતાં વધુ દબાણ આપશો તો તે થાકી જશે. મધ્યમ ગતિની કસરત, સંતુલિત આહાર અને શરીરના સંકેતોને સાંભળવાની આદત તમને લાંબુ અને સ્વસ્થ જીવન આપી શકે છે.
