કાર્ડિયાક અરેસ્ટ દરમિયાન તાત્કાલિક શું કરવું? જાણો જીવ બચાવવાના મહત્વપૂર્ણ પગલાં અને CPR ની સાચી રીત

અચાનક હાર્ટ એટેક કે કાર્ડિયાક અરેસ્ટ આવે ત્યારે ગભરાયા વગર આ રીતે આપો જીવનરક્ષક મદદ

કાર્ડિયાક અરેસ્ટ (હૃદયના ધબકારા અચાનક બંધ પડી જવા) એ એક અત્યંત ગંભીર અને કટોકટીની સ્થિતિ છે. આ સ્થિતિમાં કોઈ પણ વ્યક્તિ અચાનક બેભાન થઈને જમીન પર ઢળી પડે છે, પ્રતિસાદ આપવાનું બંધ કરી દે છે અને તેનું શ્વાસ લેવાનું કાં તો બંધ થઈ જાય છે અથવા અસામાન્ય (અટકી-અટકીને શ્વાસ લેવો) બની જાય છે. જ્યારે હૃદય અચાનક જ શરીરના ભાગોમાં લોહી પંપ કરવાનું બંધ કરી દે છે, ત્યારે મગજ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ અંગો સુધી ઓક્સિજન પહોંચતો બંધ થઈ જાય છે.

આવા સમયે યોગ્ય લક્ષણો ઓળખીને જો તુરંત જ પગલાં ભરવામાં આવે, તો તે વ્યક્તિનો જીવ બચવાની શક્યતાઓ ઘણી વધી જાય છે. મુંબઈની ગ્લેનેગલ્સ હોસ્પિટલના સિનિયર કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડો. પુણ્ય પ્રતાપ કુજુર જણાવે છે કે, “જો તમે તમારી સામે કોઈ વ્યક્તિને અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટ આવતો જુઓ, તો એક પણ ક્ષણ બગાડ્યા વગર તુરંત જ મદદ માટે આગળ વધો.”

કાર્ડિયાક અરેસ્ટના મુખ્ય લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખવા?

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કાર્ડિયાક અરેસ્ટનો ભોગ બને છે, ત્યારે શરીરમાં નીચે મુજબના ફેરફારો તરત જ જોવા મળે છે:

• અચાનક ઢળી પડવું: વ્યક્તિ કોઈ પણ પૂર્વ ચેતવણી વગર અચાનક બેભાન થઈને પડી જાય છે.

• પ્રતિસાદ ન આપવો: વ્યક્તિને હલાવવાથી, બૂમ પાડવાથી કે સ્પર્શ કરવાથી પણ તે કોઈ ઉત્તર આપતી નથી.

• શ્વાસોશ્વાસ બંધ થવો કે અસામાન્ય થવો: વ્યક્તિ શ્વાસ લેતી નથી અથવા ખૂબ જ તકલીફ સાથે ટૂંકા અને અસામાન્ય શ્વાસ (Gasping) લે છે.

• નાડી (Pulse) ના મળવી: ગરદન કે કાંડા પાસે હાથ મૂકતાં ધબકારા અનુભવાતા નથી.

ઘટનાસ્થળે તાત્કાલિક કરવા જેવા સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલાં

જો તમારી સામે કોઈ વ્યક્તિ અચાનક ઢળી પડે, તો ગભરાયા વગર નીચે દર્શાવેલા પગલાં ક્રમશઃ અનુસરો:

૧. સુરક્ષા અને પ્રતિસાદની તપાસ કરો

સૌપ્રથમ ખાતરી કરો કે આસપાસની જગ્યા સુરક્ષિત છે (જેમ કે ટ્રાફિક, વીજળીના વાયર કે આગ જેવો કોઈ ભય ન હોય). ત્યારબાદ દર્દીના ખભાને હળવેથી હલાવો અને મોટેથી પૂછો, “શું તમે ઠીક છો?” જો વ્યક્તિ કોઈ ઉત્તર ન આપે, તો પરિસ્થિતિ ગંભીર છે.

૨. તાત્કાલિક ઇમરજન્સી મદદ (એમ્બ્યુલન્સ) બોલાવો

જો વ્યક્તિ પ્રતિસાદ ન આપે, તો તરત જ તબીબી મદદ માટે ૧૧૨ કે ૧૦૮ નંબર પર કોલ કરો અથવા આસપાસના કોઈ વ્યક્તિને એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવાનું અને નજીકમાં AED (ઓટોમેટેડ એક્સટર્નલ ડિફિબ્રિલેટર) ઉપકરણ હોય તો લાવવાનું કહો.

CPR (કાર્ડિઓપલ્મોનરી રિસસિટેશન) શરૂ કરો

એમ્બ્યુલન્સ આવે ત્યાં સુધી દર્દી માટે સીપીઆર (CPR) જ જીવનરક્ષક બની શકે છે. જો તમે સીપીઆર આપવા માટે તાલીમબદ્ધ ન હોવ, તો પણ તમે ‘હેન્ડ્સ-ઓન્લી સીપીઆર’ (Hands-Only CPR) આપી શકો છો.

• યોગ્ય સ્થિતિ: દર્દીને સપાટ અને સખત જમીન પર ચત્તો (પીઠના બળે) સુવડાવો.

• હાથની સ્થિતિ: તમારી એક હથેળીને દર્દીની છાતીની મધ્યમાં (છાતીના હાડકા પર) રાખો. તેની ઉપર તમારી બીજી હથેળી મૂકો અને આંગળીઓને એકબીજામાં પરોવી દો.

• છાતી દબાવવી (Compressions): તમારા કોણીના ભાગને સીધો રાખીને, શરીરના વજન સાથે દર્દીની છાતીને આશરે ૨ થી ૨.૫ ઇંચ જેટલી નીચે દબાવો.

• ઝડપ: દર મિનિટે ૧૦૦ થી ૧૨૦ ની ઝડપે છાતી દબાવવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રાખો. (આ ઝડપ જાણીતા ગીત ‘Stayin’ Alive’ ના તાલ જેટલી હોવી જોઈએ).

• દર વખતે છાતીને દબાવ્યા પછી તેને પૂરેપૂરી ઉપર આવવા દો.

AED ઉપકરણનો ઉપયોગ (જો ઉપલબ્ધ હોય તો)

જો નજીકમાં AED (ઓટોમેટેડ એક્સટર્નલ ડિફિબ્રિલેટર) મશીન ઉપલબ્ધ હોય, તો તેને તરત જ ચાલુ કરો. આ મશીનમાં હિન્દી કે અંગ્રેજીમાં ઓડિયો સૂચનાઓ આવતી હોય છે.

1. મશીન ચાલુ કરીને તેના પેડ્સ દર્દીની ખુલ્લી છાતી પર દર્શાવ્યા મુજબ ચોંટાડો.

2. મશીન હૃદયના ધબકારાનું વિશ્લેષણ કરશે. જો મશીન ‘શોક’ (Shock) આપવાનું કહે, તો કોઈ પણ વ્યક્તિ દર્દીને અડે નહીં તેની ખાતરી કરીને શોક બટન દબાવો.

3. શોક આપ્યા બાદ તરત જ ફરીથી સીપીઆર આપવાનું શરૂ કરી દો.

મેડિકલ ઇમરજન્સી ટીમ (એમ્બ્યુલન્સ) ન આવી પહોંચે અથવા દર્દી પોતે શ્વાસ લેવાનું કે હલનચલન કરવાનું શરૂ ન કરે ત્યાં સુધી સીપીઆર આપવાનું ચાલુ રાખવું જોઈએ. તમારી આ થોડી મિનિટોની ત્વરિત જાગરૂકતા કોઈનો અમૂલ્ય જીવ બચાવી શકે છે.