જીવનમાં આગળ વધવું હોય તો સમજી લો પ્રકૃતિના આ 3 ગુણોની અસલી તાકાત
આપણે અક્ષર એવું વિચારીએ છીએ કે આપણા જીવનની કમાન પૂરી રીતે આપણા પોતાના હાથમાં છે અથવા તો નસીબ બધું નક્કી કરે છે. પરંતુ, જો તમે સનાતન સંસ્કૃતિના સૌથી પવિત્ર ગ્રંથ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ની ઊંડાણમાં ઉતરો, તો ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને બહુ પહેલા જ એ સમજાવી દીધું હતું કે અસલમાં માનવીય જીવન અને તેના સ્વભાવની દોર કોના હાથમાં બંધાયેલી છે.
ગીતા અનુસાર, આપણા શરીર અને મનને ચલાવનાર કોઈ બીજી શક્તિ નહીં, પરંતુ પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણ ગુણો (સત્ત્વ, રજ અને તમ) છે. આ ત્રણેય ગુણો મળીને નક્કી કરે છે કે આપણે દિવસ દરમિયાન કેવું વિચારીએ છીએ, કેવા કર્મો કરીએ છીએ અને જીવનમાં સુખ કે દુઃખનો અનુભવ કેવી રીતે કરીએ છીએ. આવો, શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના 14મા અધ્યાયના તે મહત્વપૂર્ણ શ્લોકો અને તેના સારને એકદમ સરળ ભાષામાં સમજીએ જે જીવનના આ સૌથી મોટા રહસ્ય પરથી પડદો હટાવે છે.
પહેલું રહસ્ય: શું છે આ ત્રણ ગુણો અને તે માનવીય આત્માને કેવી રીતે બાંધે છે?
શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના ૧૪મા અધ્યાયના ૫મા શ્લોકમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે:
સત્ત્વં રજસ્તમ ઇતિ ગુણાઃ પ્રકૃતિસંભવાઃ |
નિબધ્નન્તિ મહાબાહો દેહે દેહિનમવ્યયમ્ ||
અર્થ અને ઊંડો સંદેશ:
શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે હે મહાબાહુ અર્જુન! પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા ત્રણ ગુણો છે—સત્ત્વગુણ (પવિત્રતા અને જ્ઞાન), રજોગુણ (ઇચ્છા, કર્મ અને લાલસા) અને તમોગુણ (અજ્ઞાન, આળસ અને અંધકાર). આ ત્રણેય ગુણો અવિનાશી આત્માને નશ્વર શરીર સાથે બાંધીને રાખે છે.
તેને આ રીતે સમજો કે જેમ કોઈ કારને ચલાવવા માટે ગીયર હોય છે, બરાબર તેમ જ માણસનું મન આ ત્રણ ગુણોના નિયંત્રણમાં કામ કરે છે. આપણા જીવનમાં જે ગુણ પ્રભાવી હોય છે, આપણે તેવું જ વર્તન કરવા લાગીએ છીએ.
બીજું રહસ્ય: દરેક ગુણ આપણા અંદર શું અસર દેખાડે છે?
ગીતાના 7મા અને 8મા શ્લોક માં શ્રીકૃષ્ણ આ ત્રણેય ગુણોના અલગ-અલગ પ્રભાવોને ખૂબ જ સુંદર રીતે સમજાવે છે:
-
સત્ત્વગુણ (સુખ અને જ્ઞાનનું પ્રતીક):
જ્યારે તમારા અંદર સત્ત્વગુણ વધે છે, ત્યારે મન શાંત રહે છે, જ્ઞાનની વાતો ગમે છે અને વ્યક્તિ સુખ અને સંતોષનો અનુભવ કરે છે. આ મનુષ્યને સારા કામો અને સમજદારી તરફ ખેંચે છે.
-
રજોગુણ (કામ, વાસના અને કર્મનું પ્રતીક):
આ ગુણ માણસની અંદર ઈચ્છાઓ, લાલસાઓ અને બેચેની પેદા કરે છે. રજોગુણવાળો વ્યક્તિ હંમેશાં કંઈક મેળવવાની દોડમાં લાગેલો રહે છે, જેના કારણે ઘણીવાર તેને માનસિક તણાવ અને દોડધામનો સામનો કરવો પડે છે.
-
તમોગુણ (આળસ અને અજ્ઞાનનું પ્રતીક):
આ તે ગુણ છે જે માણસને આળસુ બનાવે છે, ઊંઘ, ભ્રમ અને આળસથી ઘેરી લે છે. તમોગુણના પ્રભાવમાં વ્યક્તિ સાચા અને ખોટાનો ફરક ભૂલી જાય છે અને પોતાના જરૂરી કામોને પણ ટાળતો રહે છે.
ત્રીજું રહસ્ય: આ ગુણોથી ઉપર ઉઠીને કેવી રીતે મેળવવી અસલી શાંતિ અને સફળતા?
શ્રીકૃષ્ણ ગીતામાં એ પણ સમજાવે છે કે જે વ્યક્તિ આ ત્રણેય ગુણોના વ્યુહને સમજી જાય છે, તે જ અસલી જીવનનો વિજેતા બને છે. સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન કે સફળતા-નિષ્ફળતા આ બધું આ જ ગુણોના અલગ-અલગ રૂપ છે.
જ્યારે કોઈ માનવી સમજદારી અને યોગ સાધના દ્વારા પોતાના અંદર સત્ત્વગુણને મજબૂત કરે છે અને રજ તથા તમોગુણ પર નિયંત્રણ મેળવી લે છે, ત્યારે તેનું મન વિચલિત થવાનું બંધ થઈ જાય છે. તેને જીવનની દરેક પરિસ્થિતિમાં સંતુલન જાળવી રાખવાની શક્તિ મળે છે.
આપણા જીવનની દોર કોના હાથમાં છે?
સંક્ષિપ્તમાં કહીએ તો, આપણા જીવનની દોર અજાણતાં જ આપણા અંદર કામ કરી રહી આ ત્રણ કુદરતી ઊર્જાઓ (ગુણો) ના હાથમાં હોય છે. જો તમે તમારા જીવનને વધુ સારું બનાવવા માંગો છો, તો જરૂરત આ વાતની છે કે તમે તમારા ખાવા-પીવા, વિચારસરણી અને દિનચર્યા દ્વારા તમોગુણ અને રજોગુણને ઘટાડીને સત્ત્વગુણને વધારો.
જ્યારે તમારું મન શાંત, સકારાત્મક અને જ્ઞાનના માર્ગ પર ચાલશે, ત્યારે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં સફળતા અને માનસિક શાંતિ જાતે જ તમારા કદમ ચૂમશે!
