કેન્સર ક્યારેય પણ પાછું ફરી શકે છે? AIIMSના ડોક્ટરોએ આપ્યો ચોંકાવનારો ખુલાસો
કેન્સર જેવી ભયાનક બીમારી સામેની લડાઈ જીતી લીધા બાદ પણ દર્દી અને તેના પરિવારજનોના મનમાં સૌથી મોટો ડર કે ચિંતા જો કોઈ હોય, તો તે એ જ હોય છે કે આ રોગ ભવિષ્યમાં ક્યારેય પાછો તો નહીં ફરે ને? કેન્સરની સારવાર પૂરી થયા પછી પણ આ સવાલ દરેકના મનમાં ઘર કરી રહે છે. તો શું કેન્સરના ફરીથી પાછા આવવાનો કોઈ ચોક્કસ સમય કે મર્યાદા હોય છે? આનો સ્પષ્ટ જવાબ છે – ના. તબીબી વિજ્ઞાન અનુસાર કેન્સર પરત ફરવાનો કોઈ નિશ્ચિત સમય હોતો નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં કેન્સર સારવાર પૂરી થયાના માત્ર થોડા જ મહિનાઓમાં પાછું આવી જતું હોય છે, તો કેટલાક દર્દીઓમાં લાંબા સમય સુધી, એટલે કે વર્ષો સુધી તેના કોઈ લક્ષણો કે સંકેતો જોવા મળતા નથી. તાજેતરમાં જ સામે આવેલો એક કિસ્સો આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે, જ્યાં એક યુવતી લગભગ ૧૦ વર્ષ સુધી કેન્સર મુક્ત જીવન જીવ્યા બાદ ફરીથી આ ઘાતક બીમારીની ચપેટમાં આવી ગઈ હતી.
બચપણમાં આંખના કેન્સર સામે લડનાર યુવતીને એક દાયકા પછી પગમાં થયો રોગ
આ અનોખા અને ચોંકાવનારા કિસ્સામાં, એક દર્દી બાળપણમાં બંને આંખોમાં ‘રેટિનોબ્લાસ્ટોમા’ (Retinoblastoma) એટલે કે આંખના રેટિનાના કેન્સરથી પીડાઈ ચૂકી હતી. તે સમયે લાંબી અને જટિલ સારવારના અંતે તે સાજી થઈ ગઈ હતી. પરંતુ આશ્ચર્યજનક બાબત એ બની કે આશરે એક દાયકા (૧૦ વર્ષ) લાંબા સમય સુધી સંપૂર્ણપણે રોગમુક્ત રહ્યા બાદ, તેના પગના હાડકામાં કેન્સરનો એક નવો ઘાવ (Lesion) મળી આવ્યો.
લાંબા સમય સુધી કેન્સરના સુંવાળા કે રાહતભર્યા દિવસો વિતાવ્યા પછી અચાનક આ પ્રકારે બીમારીનું પાછા ફરવું એ તબીબી જગત માટે પણ એક ખાસ કિસ્સો બની ગયો. નવી દિલ્હીની અખિલ ભારતીય મેડિકલ સાયન્સિસ સંસ્થા (AIIMS) ના ડોક્ટરોએ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કર્યા બાદ આ સ્થિતિને ‘મેટાસ્ટેટિક રેટિનોબ્લાસ્ટોમા’ તરીકે ઓળખાવી. કેન્સરના આ નવા સ્વરૂપ સામે પરંપરાગત સારવારના વિકલ્પોથી અપેક્ષિત ફાયદો ન મળતા ડોક્ટરોએ ‘રેડિયોથેરાપી’ (Radiotherapy) ની મદદ લીધી. સદભાગ્યે, આ આધુનિક પદ્ધતિથી કેન્સરની સક્રિયતાને ખતમ કરવામાં મોટી સફળતા મળી અને સૌથી મહત્વની વાત એ રહી કે દર્દીની ટાંગની કામ કરવાની ક્ષમતા પણ સુરક્ષિત બચી શકી.
એઈમ્સના તબીબોનો ખુલાસો: ૧૦ વર્ષ પછી કેન્સરની વાપસી
એઈમ્સના ડો. દયા શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, આ દર્દીને બાળપણમાં જ બંને આંખોમાં કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું હતું. તે સમયે ‘એન્યુક્લિયેશન’ (Enucleation) એટલે કે સર્જરી દ્વારા પ્રભાવિત આંખને બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી અને સમગ્ર શરીર પર તેની અસર અટકાવવા માટે કીમોથેરાપી સહિતની ઘણી મોટી સારવારો આપવામાં આવી હતી. આ તમામ કઠિન સારવારના પરિણામે રોગ નિયંત્રણમાં આવી ગયો હતો અને દર્દી લગભગ ૧૦ વર્ષ સુધી કેન્સર મુક્ત જીવન જીવી રહી હતી.
આ લાંબા સમયગાળા દરમિયાન શરીરમાં કેન્સરના કોઈ જ લક્ષણો દેખાયા ન હતા, જેના કારણે પરિવાર પણ નિશ્ચિંત થઈ ગયો હતો. પરંતુ અચાનક એક દાયકો વીતી ગયા પછી પગના હાડકામાં નવો ટ્યુમર કે ઘાવ જોવા મળ્યો. મેડિકલ તપાસમાં સ્પષ્ટ થયું કે આ બાળપણના એ જ કેન્સરનું મેટાસ્ટેસિસ (શરીરના અન્ય ભાગમાં ફેલાવું) હતું.
કેન્સર ફરીથી પાછા આવવાનો કોઈ ચોક્કસ સમય નથી હોતો
સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્રે માહિતી પૂરતી પાડતી વિશ્વસનીય સંસ્થા ‘ક્લેવલેન્ડ ક્લિનિક’ (Cleveland Clinic) ના અહેવાલો મુજબ, કેન્સરના પુનરાગમનનો (Recurrence) કોઈ એક નિશ્ચિત કે નિર્ધારિત સમય હોતો નથી. આ બાબત સંપૂર્ણપણે કેન્સરના પ્રકાર, તેની શરૂઆતની સારવાર અને દર્દીની શારીરિક સ્થિતિ જેવા અનેક જટિલ કારણો પર નિર્ભર કરે છે.
કેટલાક પ્રકારના કેન્સર ખૂબ જ ઝડપથી ફરી ઉથલો મારતા હોય છે, જ્યારે અન્ય કેટલાક કિસ્સાઓમાં બીમારી લાંબા અંતરાલ પછી એટલે કે ઘણા વર્ષો વીતી ગયા બાદ ફરીથી માથું ઊંચકે છે. જો કદાચ કેન્સર ફરીથી પાછું ફરે તો પણ ગભરાઈ જવાને બદલે ડોક્ટરો દર્દીની તબિયત અને સ્ટેજ મુજબ નવી સારવાર પદ્ધતિ અપનાવતા હોય છે. આજના આધુનિક તબીબી યુગમાં એવા પણ અનેક દર્દીઓ છે જેઓ રિકરન્ટ (પાછા ફરેલા) કેન્સર સાથે પણ યોગ્ય સારવાર મેળવીને લાંબા સમય સુધી ઉત્તમ જીવન જીવી રહ્યા છે.
કેન્સર ફરીથી પાછા આવવાના મુખ્ય પ્રકારો કયા-કયા છે?
ડોક્ટરો અને ઓન્કોલોજિસ્ટ્સ કેન્સરના પુનરાગમનને તેના સ્થાન અને ફેલાવાના આધારે મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચીને જોતા હોય છે:
-
લોકલ રિકરન્સ (Local Recurrence): આ પ્રકારમાં કેન્સર બરાબર તે જ જગ્યાએ પાછું આવે છે જ્યાં અગાઉ શરૂઆતનું કેન્સર થયું હતું. એટલે કે ટ્યુમર કે ગાંઠ મૂળ જગ્યાએ જ ફરીથી વિકસિત થાય છે.
-
રિજનલ રિકરન્સ (Regional Recurrence): આ સ્થિતિમાં કેન્સર મૂળ ટ્યુમરની આસપાસના વિસ્તારોમાં આવેલા લિમ્ફ નોડ્સ (Lymph nodes) કે શરીરના અન્ય નજીકના પેશીઓ (Tissues) માં પાછું ફરે છે. કેટલાક ખાસ પ્રકારના કેન્સરમાં આ પ્રકારે આસપાસના વિસ્તારમાં ફેલાવવાની શક્યતા વધુ રહેતી હોય છે.
-
ડિસ્ટન્ટ રિકરન્સ (Distant Recurrence): આ સૌથી ગંભીર સ્થિતિ માનવામાં આવે છે, જેમાં શરૂઆતના ટ્યુમરમાંથી છૂટા પડેલા કેન્સરના કોષો રક્ત અથવા લસિકા પ્રણાલી દ્વારા શરીરના કોઈ દૂરના અંગ કે પેશી સુધી પહોંચી જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિને ફેફસાનું કેન્સર થયું હોય અને સારવાર બાદ તે ડિસ્ટન્ટ રિકરન્સના રૂપમાં પાછું ફરે, તો તે મગજ (Brain) કે હાડકાં જેવા દૂરના અંગોને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો, કેન્સરની સારવાર પૂરી થયા પછી પણ નિયમિત ફોલો-અપ અને ડોક્ટરી તપાસ કરાવવી અત્યંત આવશ્યક છે, જેથી જો ક્યારેય આ રોગ ફરીથી દસ્તક દે, તો તેની સમયસર ઓળખ કરી શકી તેનું યોગ્ય સારવાર શરૂ કરી શકાય.

