ભારતીય રેલવેની ખુલ્લી પોલ! ₹૧૧,૪૭૯ કરોડનું બજેટ પડ્યું રહ્યું અને સ્ટેશનો પર નથી પંખા કે પાણી!
ભારતીય રેલવેને દેશની ‘જીવાદોરી’ માનવામાં આવે છે. દરરોજ લાખો મુસાફરો પોતાના ગંતવ્ય સ્થાન સુધી પહોંચવા માટે ટ્રેનનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ, શું તમને ખબર છે કે જે સ્ટેશનો પર તમે કલાકો સુધી ટ્રેનની રાહ જોતા ઊભા રહો છો, ત્યાં તમને મળતી સુવિધાઓ કેટલી સુરક્ષિત છે? તાજેતરમાં જાહેર થયેલા કમ્પટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના ઓડિટ રિપોર્ટમાં ભારતીય રેલવેની એક એવી તસવીર સામે આવી છે જે ચોંકાવનારી પણ છે અને ચિંતાજનક પણ.
દેશના મોટા ભાગના રેલવે સ્ટેશનો પર મુસાફરો માટે જરૂરી એવી મૂળભૂત સુવિધાઓનો ભારે અભાવ છે. આટલું જ નહીં, સ્ટેશનો પરથી મળતું પીવાનું પાણી પણ અસુરક્ષિત હોવાનું સામે આવ્યું છે, જેમાં સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક એવા ‘ઈ. કોલાઈ’ (E. Coli) જેવા બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા છે.
પીવાના પાણીમાં ઝેરી બેક્ટેરિયા: સ્વાસ્થ્ય સાથે ખુલ્લેઆમ ચેડાં
CAG ના અહેવાલમાં સૌથી વધુ દિલ ધડકાવનારી બાબત પીવાના પાણીની ગુણવત્તાને લઈને સામે આવી છે. રિપોર્ટ મુજબ, દેશના અગ્રણી રેલવે સ્ટેશનો પર મૂકવામાં આવેલા વોટર કૂલરમાંથી લેવાયેલા પાણીના સેમ્પલમાં ‘ઈ. કોલાઈ’ બેક્ટેરિયા હાજર હોવાનું સાબિત થયું છે.
સધર્ન રેલવેના કોયમબતૂર અને પાલક્કાડ જંકશન, સાઉથ સેન્ટ્રલ રેલવેનું હૈદરાબાદ સ્ટેશન, સેન્ટ્રલ રેલવેના છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ટર્મિનસ (CSMT), ભિવંડી રોડ, કલ્યાણ અને લોનાવાલા જેવા મહત્વના સ્ટેશનો અને ઈસ્ટર્ન રેલવેના મધુપુર સ્ટેશનના વોટર કૂલરમાંથી આ ઝેરી બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા છે.
આ ઉપરાંત, વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ દરમિયાન ૪૯ સ્ટેશનો અને ૨૦૨૩-૨૪ દરમિયાન ૫૬ સ્ટેશનોના પ્લેટફોર્મ પરના નળમાંથી લેવાયેલા પાણીના નમૂનાઓમાં પણ ‘ટોટલ કોલિફોર્મ્સ’ અને ‘ઈ. કોલાઈ’ જેવા બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા હતા. જે બતાવે છે કે લાખો મુસાફરોને દરરોજ અસ્વસ્થ અને દૂષિત પાણી પીવા માટે મજબૂર થવું પડે છે.
૮૯% સ્ટેશનો ન્યૂનતમ સુવિધાઓ આપવામાં નિષ્ફળ
CAG એ દેશભરના વિવિધ ઝોનમાં આવેલા ૫૧૨ નોન-સબઅર્બન ગ્રેડ (NSG) સ્ટેશનોનું ઓડિટ કર્યું હતું. આ ઓડિટમાં સામે આવ્યું કે ૫૧૨ માંથી ૪૫૮ સ્ટેશનો (લગભગ ૮૯ ટકા) ન્યૂનતમ આવશ્યક સુવિધાઓ (Minimum Essential Amenities – MEA) આપવામાં સરેઆમ નિષ્ફળ રહ્યા છે. આ સ્ટેશનો પર પ્રાથમિક સુવિધાઓ કાં તો બિલકુલ નહોતી અથવા તો રેલવે બોર્ડના નિયમો કરતાં ખૂબ જ નીચા સ્તરની હતી.
માત્ર ૫૪ સ્ટેશનો (જે કુલ સ્ટેશનોના માંડ ૧૧ ટકા થાય છે) જ એવા મળી આવ્યા હતા જ્યાં આવી કોઈ મોટી ખામી જોવા મળી ન હતી. અગાસી જેવા તડકામાં અને ભીષણ ગરમીમાં મુસાફરી કરતા લોકો માટે આ અહેવાલ રેલવે તંત્રની બેદરકારી છતી કરે છે.
પંખા, પાણી અને શૌચાલય: પાયાની સુવિધાઓનો જ વાંધો
ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં ઉનાળામાં તાપમાન ૪૫ ડિગ્રીને વટાવી જાય છે, ત્યાં રેલવે સ્ટેશનો પર પંખા અને પાણી જેવી જરૂરિયાતો પણ પૂરી નથી થઈ રહી.
-
પંખાની અછત: ઓડિટ કરાયેલા ૪૨% સ્ટેશનો પર જરૂરી પંખાઓ જ ગાયબ હતા, જે સૌથી મોટો અભાવ દર્શાવે છે.
-
વોટર કૂલર અને નળ: ૪૦% સ્ટેશનો પર વોટર કૂલર જ નહોતા અને ૨૭% સ્ટેશનો પર પીવાના પાણીના પૂરતા નળ ઉપલબ્ધ નહોતા.
-
બેસવાની જગ્યા અને છાંયડો: ૧૫% સ્ટેશનો પર મુસાફરો માટે બેસવાની પૂરતી બેન્ચો નહોતી અને ૧૩% સ્ટેશનો પર પ્લેટફોર્મ પર શેડ (છત) નો અભાવ હતો, જેના કારણે મુસાફરોએ તડકા કે વરસાદમાં ખુલ્લામાં ઊભા રહેવું પડે છે.
-
શૌચાલયની દુર્દશા: ૨૨% સ્ટેશનો પર પૂરતા મૂત્રાલયો નહોતા અને ૧૨% સ્ટેશનો પર શૌચાલય સુવિધાઓમાં મોટી ખામીઓ જોવા મળી હતી. આ સાથે જ શૌચાલયોમાં ભારે ગંદકી પણ નોંધાઈ હતી.
મોટા અને ‘NSG-1’ કેટેગરીના સ્ટેશનોની પણ ખરાબ હાલત
સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે દેશના મોટા અને મોડેલ સ્ટેશનો પર સુવિધાઓ સારી હોય છે, પરંતુ CAG ના રિપોર્ટે આ ભ્રમ પણ ભાંગી નાખ્યો છે.
દિલ્હીનું ‘નવી દિલ્હી’ સ્ટેશન, મુંબઈનું ‘સીએસએમટી’ (CSMT) અને ‘મુંબઈ સેન્ટ્રલ’, તેમજ કલકત્તાનું ‘હાવડા’ અને ‘સિયાલદાહ’ જેવા NSG-1 કેટેગરી ધરાવતા દેશના સૌથી વ્યસ્ત સ્ટેશનોમાં પણ ભારે ખામીઓ જોવા મળી છે. આ મોટા સ્ટેશનો પર પણ મુસાફરો માટે બેસવાની પૂરતી વ્યવસ્થા, શૌચાલયો, કચરાપેટી (ડસ્ટબિન) અને ટ્રેનની માહિતી આપતા ઈલેક્ટ્રોનિક ડિસ્પ્લે બોર્ડ પૂરતા પ્રમાણમાં નહોતા.
નિયમો કાગળ પર અને કરોડોની ગ્રાન્ટ વણવપરાયેલી!
રેલવે બોર્ડે એપ્રિલ ૨૦૧૮માં એક પરિપત્ર બહાર પાડીને સૂચના આપી હતી કે ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ સુધીમાં દેશના તમામ નાના-મોટા સ્ટેશનો પર ન્યૂનતમ આવશ્યક સુવિધાઓ (MEA) કોઈ પણ ભોગે પૂરી કરી દેવી. આ સુવિધાઓમાં શુદ્ધ પીવાનું પાણી, પ્રતીક્ષા ખંડ (વેઇટિંગ હોલ), બેસવાની વ્યવસ્થા, શેડ, શૌચાલય, ઊંચા પ્લેટફોર્મ, પંખા, ફૂટ ઓવર બ્રિજ, ડસ્ટબિન, ઘડિયાળ અને પબ્લિક એનાઉન્સમેન્ટ સિસ્ટમનો સમાવેશ થતો હતો. પરંતુ વર્ષો વીતી ગયા છતાં પરિસ્થિતિ જસની તસ રહી છે.
સૌથી વધુ આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે સુવિધાઓના અભાવ પાછળ બજેટની કમી કારણભૂત નથી. ઓડિટમાં ખૂલ્યું છે કે સ્ટેશનોના સુધારા અને પેસેન્જર સુવિધાઓ માટે ફાળવવામાં આવેલી ગ્રાન્ટમાંથી ₹૧૧,૪૭૯ કરોડ રૂપિયાનો ઉપયોગ જ કરવામાં આવ્યો નથી! આ ફંડ વર્ષો સુધી વણવપરાયેલું પડી રહ્યું. માત્ર ૨૦૨૩-૨૪ ના એક જ વર્ષમાં કુલ રકમના અડધા કરતાં વધુ, એટલે કે ₹૫,૯૫૬ કરોડ રૂપિયા વપરાયા વિનાના પડ્યા રહ્યા હતા.
