દવા બનાવવામાં ભારત નંબર ૧, પણ કાચા માલમાં ચીનનું રાજ! જાણો કેમ ભારત માટે ‘સ્વદેશી’ બનવું છે અનિવાર્ય
ભારત આજે વૈશ્વિક સ્તરે ‘વિશ્વનું ફાર્મસી’ (Pharmacy of the World) તરીકે ઓળખાય છે. અમેરિકામાં વપરાતી 60% દવાઓ ભારતમાં બને છે અને ભારત વિશ્વના 200થી વધુ દેશોમાં જેનરિક દવાઓ નિકાસ કરે છે. પરંતુ આ સફળતા પાછળ એક ગંભીર પડકાર છુપાયેલો છે: ભારતની દવા બનાવવાની ક્ષમતા મોટાભાગે ચીનથી આવતા કાચા માલ (API – Active Pharmaceutical Ingredients) પર નિર્ભર છે. શું ભારત આ નિર્ભરતા ઘટાડીને ચીન વિકલ્પ તરીકે ઉભરી શકે? ચાલો આ જટિલ વિષયને વિગતે સમજીએ.
ચીન પર અતિશય નિર્ભરતા: એક કડવું સત્ય
ભારત દર વર્ષે અબજો ડોલરની દવાઓની નિકાસ કરે છે, પરંતુ તેટલા જ મોટા પાયે ચીન પાસેથી કાચો માલ આયાત પણ કરે છે. ફાર્માસ્યુટિકલ એક્સપોર્ટ્સ પ્રમોશન કાઉન્સિલના ડેટા મુજબ, ભારતની ફાર્મા આયાતમાં ચીનનો હિસ્સો 43% થી વધુ છે. પેનિસિલિન G જેવી મહત્વની એન્ટિબાયોટિક્સ માટે ભારત 77% તો 6-APA જેવા ઈન્ટરમીડિયેટ્સ માટે 94% સુધી ચીન પર નિર્ભર છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે, ચીને છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં વિશાળ, સંપૂર્ણ સંકલિત (Integrated) મેગા પ્લાન્ટ્સ અને કેમિકલ ઇકોસિસ્ટમ વિકસાવી છે. તેમને સસ્તી વીજળી, શ્રેષ્ઠ માળખાગત સુવિધાઓ અને સસ્તું ફાઇનાન્સ મળે છે. પરિણામે, ભારતીય કંપનીઓ માટે ઘરઆંગણે કાચો માલ બનાવવા કરતા ચીનથી આયાત કરવું વધુ સસ્તું પડે છે. ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગ માટે કિંમતની સ્પર્ધાત્મકતા (Cost Competitiveness) જાળવી રાખવી જરૂરી હોવાથી, આ આયાત એક આર્થિક મજબૂરી બની ગઈ છે.
‘ચાઈના પ્લસ વન’ તક: વૈશ્વિક ગણિત બદલાયું
કોવિડ-19 દરમિયાન સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ ત્યારે વિશ્વને સમજાયું કે માત્ર એક દેશ પર નિર્ભર રહેવું કેટલું જોખમી છે. આજે અમેરિકા અને યુરોપ જેવા મોટા બજારો ચીન પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ‘ચાઈના પ્લસ વન’ વ્યૂહરચના અપનાવી રહ્યા છે. અમેરિકાનો ‘BIOSECURE Act’ અને યુરોપનો ‘Critical Medicines Act’ આ દિશામાં લેવાયેલા મોટા પગલાં છે.
ગ્લોબલ ગ્રાહકો હવે ફક્ત દવા ક્યાં બની છે તે નથી જોતા, પરંતુ તે દવાનું ‘Raw Material’ ક્યાંથી આવ્યું છે તે પણ તપાસે છે. ઝાયડસ લાઈફસાયન્સના એમડી શાર્વિલ પટેલના મતે, “જો આપણે સાચા અર્થમાં ‘વિશ્વની ફાર્મસી’ બની રહેવું હોય, તો આપણે સપ્લાય ચેઈનનું સ્થાનિકીકરણ (Indigenisation) કરવું જ પડશે.”
ભારત શું કરી રહ્યું છે? પડકારો અને પ્રયાસો
સરકારે 2020માં ‘પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઈન્સેન્ટિવ’ (PLI) સ્કીમ શરૂ કરી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય 41 મહત્વપૂર્ણ પ્રોડક્ટ્સના ઉત્પાદન માટે પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. આંધ્રપ્રદેશ, ગુજરાત અને હિમાચલ પ્રદેશમાં ‘બલ્ક ડ્રગ પાર્ક્સ’ બનાવવાની યોજના પણ આ દિશામાં એક મોટું પગલું છે.
પરંતુ શું આટલું પૂરતું છે? નિષ્ણાતો માને છે કે માત્ર નાણાકીય પ્રોત્સાહનો ચીનની માળખાકીય શ્રેષ્ઠતાને તરત ભૂંસી શકતા નથી. API ઉત્પાદન એ આખી સાંકળનો માત્ર એક ભાગ છે. એક API બનાવવા માટે જે કેમિકલ ઇન્ટરમીડિયેટ્સ જોઈએ, તે પણ ચીનથી આવે છે. ભારતનો કેમિકલ ઉદ્યોગ એગ્રોકેમિકલ્સમાં મજબૂત છે, પણ ફાર્મા કેમિકલ્સ માટે હજુ પણ તે ચીન પર નભે છે. પરિણામે, જ્યારે આપણે અહીં API બનાવીએ છીએ, ત્યારે પણ તેનો કાચો માલ બહારથી જ આવે છે.
ભવિષ્યની રાહ: શું ભારત સફળ થશે?
કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલના મતે, ભારતનો ફાર્મા સેક્ટર આગામી પાંચ વર્ષમાં 60 અબજ ડોલરથી વધીને 120 અબજ ડોલરનો થશે. આ વૃદ્ધિ સાથે API અને કાચા માલની માંગમાં પણ ભારે વધારો થશે. આયુષ્માન ભારત જેવી યોજનાઓ અને જન ઔષધિ કેન્દ્રોના ફેલાવાને કારણે ભારતમાં દવાઓની માંગ સતત વધી રહી છે.
ભારત પાસે વિશ્વની સૌથી વધુ US FDA-મંજૂર ઉત્પાદન સુવિધાઓ છે. આ એક મોટી તાકાત છે. પરંતુ ચીનનો વિકલ્પ બનવા માટે માત્ર દવા બનાવવી પૂરતી નથી, આપણે કેમિકલના મૂળ સુધી પહોંચવું પડશે. આપણે એવા ઔદ્યોગિક ક્લસ્ટર્સ ઉભા કરવા પડશે જ્યાં બેઝિક કેમિકલથી લઈને ફાઈનલ ડ્રગ સુધીની આખી પ્રક્રિયા એક જ જગ્યાએ થઈ શકે.
