મેટા પર લાગ્યા ગંભીર આરોપો: શું ભારતમાં બંધ થઈ જશે ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ?
ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર કન્ટેન્ટ કન્ટ્રોલ અને વપરાશકર્તાઓની સુરક્ષાને લઈને ફરી એકવાર વિવાદ ઘેરો બન્યો છે. મેટા (Meta) ના મુખ્ય કારોબારી અધિકારી (CEO) માર્ક ઝુકરબર્ગે પોતાની પ્લેટફોર્મ્સ—ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને વોટ્સએપ—પર બાલ જાતીય શોષણ સામગ્રી (CSAM), ડીપફેક કન્ટેન્ટ અને અન્ય ઓપરેશનલ ખામીઓની ઉપસ્થિતિ બદલ ખેદ વ્યક્ત કરીને માફી માગી છે. ભારત સરકાર દ્વારા દેશમાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર વધારવામાં આવેલી કડક દેખરેખ અને તપાસ વચ્ચે આ મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે.
નવી દિલ્હીમાં ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક અને ચર્ચા
આ સમગ્ર મામલે મેટાના ગ્લોબલ અફેર્સ ઓફિસર જોએલ કાપલનના નેતૃત્વમાં એક ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિમંડળે દેશની રાજધાની નવી દિલ્હી ખાતે કેન્દ્રીય ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY) ના સચિવ એસ. કૃષ્ણન સાથે મહત્વપૂર્ણ મુલાકાત કરી હતી. આ સિવાય, આ પ્રતિનિધિમંડળે કેન્દ્રીય આઇટી મંત્રી પીયૂષ ગોયલ સાથે પણ વિસ્તૃત ચર્ચા-વિચારણા કરી હતી.
આ બેઠક દરમિયાન ભારત સરકારે મેટાના અધિકારીઓ સામે પ્લેટફોર્મ પર ફેલાઈ રહેલા ગેરકાયદેસર અને વાંધાજનક કન્ટેન્ટ અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. સરકારના આકરા વલણને જોતા મેટાના પ્રતિનિધિઓએ પ્લેટફોર્મ પરથી થયેલી ખામીઓ અને બેદરકારીઓ સ્વીકારી હતી તથા ભવિષ્યમાં આવા કન્ટેન્ટ સામે કડક પગલાં ભરવાની ખાતરી આપી હતી.
‘સેફ હાર્બર’ સુરક્ષા ગુમાવવાની ચેતવણી
ભારતીય આઇટી કાયદા (Information Technology Act) હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને “ઇન્ટરમીડિયરી” (મધ્યસ્થી) તરીકે ‘સેફ હાર્બર’ (Safe Harbour) પ્રોટેક્શન મળે છે. આ કાયદાકીય કવચનો અર્થ એ થાય છે કે જો કોઈ યુઝર પ્લેટફોર્મ પર ગેરકાયદે કન્ટેન્ટ પોસ્ટ કરે છે, તો તેના માટે કંપની સીધી રીતે જવાબદાર ગણાતી નથી.
જોકે, આ બેઠકમાં ભારતીય અધિકારીઓએ મેટાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપી હતી કે જો કંપની પોતે કન્ટેન્ટનું વિતરણ, પ્રમોશન કે સિલેક્શન કરવામાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે અથવા એલ્ગોરિધમ દ્વારા ચોક્કસ કન્ટેન્ટને પ્રોત્સાહન આપે છે, તો તે “ઇન્ટરમીડિયરી” વ્યાખ્યા હેઠળથી બહાર થઈ શકે છે. જો કંપની પોતાનું સેફ હાર્બર પ્રોટેક્શન ગુમાવે છે, તો પ્લેટફોર્મ પર પોસ્ટ થતા દરેક ગેરકાયદેસર કન્ટેન્ટ અને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ માટે મેટા સામે સીધી કાયદાકીય કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
CSAM અને ડીપફેક કન્ટેન્ટનો વધતો જતો ભય
છેલ્લા કેટલાક સમયથી સોશિયલ મીડિયા પર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના ઉપયોગથી બનાવવામાં આવતા ‘ડીપફેક’ વિડીયો અને તસવીરો ખૂબ જ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યા છે, જે સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને જાહેર હસ્તીઓ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરે છે. આ ઉપરાંત, બાલ જાતીય શોષણ સામગ્રી (CSAM) જેવા અતિ ગંભીર અને ગુનાહિત કન્ટેન્ટનું ડિજિટલ માધ્યમો પર ફેલાવવું એ વૈશ્વિક સ્તરે અને ખાસ કરીને ભારતમાં ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.
ભારત સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બાળકોની સુરક્ષા અને ડિજિટલ સ્પેસમાં નાગરિકોની ગોપનીયતા સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમાધાન કરવામાં આવશે નહીં. મેટાએ આ પ્રકારના વાંધાજનક કન્ટેન્ટને રોકવામાં પોતાની સિસ્ટમની નિષ્ફળતા સ્વીકારી છે અને આ પ્રકારના કન્ટેન્ટને દૂર કરવા માટે વધુ મજબૂત ફિલ્ટર્સ અને મોનિટરિંગ સિસ્ટમ લાગુ કરવાનો વાદો કર્યો છે.
પેઇડ કન્ટેન્ટ અને એલ્ગોરિધમિક બૂસ્ટિંગનો સ્વીકાર
ચર્ચા દરમિયાન અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો સામે આવ્યો હતો, જેમાં મેટાના પ્રતિનિધિઓએ એ વાતનો સ્વીકાર કર્યો હતો કે પ્લેટફોર્મ પર ચોક્કસ પ્રકારના કન્ટેન્ટને વધારે પ્રમોટ કરવા અને તેનો વ્યાપ વધારવા માટે મોટા પ્રમાણમાં નાણાં ચૂકવવામાં આવ્યા હતા.
જ્યારે કોઈ પ્લેટફોર્મ નાણાં લઈને અથવા પોતાના એલ્ગોરિધમથી ચોક્કસ પ્રકારના કન્ટેન્ટને બૂસ્ટ કરે છે, ત્યારે તે માત્ર એક તટસ્થ માધ્યમ કે ઇન્ટરમીડિયરી રહેતું નથી, પરંતુ પબ્લિશરની ભૂમિકામાં આવી જાય છે. આ મુદ્દે સરકારનું વલણ અત્યંત આકરું રહ્યું છે. જો પ્લેટફોર્મ પોતે કન્ટેન્ટની રીચ નક્કી કરતું હોય, તો તેણે તે કન્ટેન્ટની અસરો અને પરિણામોની સંપૂર્ણ જવાબદારી પણ લેવી પડશે.
ડિજિટલ સુરક્ષા અને ભવિષ્યની દિશા
ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા યુઝર્સની સંખ્યા કરોડોમાં છે, જેના કારણે ભારત મેટા માટે વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય કાયદાઓનું પાલન કરવું અને યુઝર્સને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવું કંપની માટે અનિવાર્ય બની ગયું છે.
મેટા તરફથી કરવામાં આવેલી આ માફી અને ખેદ વ્યક્ત કરવાની બાબત એ દર્શાવે છે કે ટેકનોલોજી કંપનીઓએ હવે જવાબદેહી સ્વીકારવી જ પડશે. ભારતમાં આવનારા સમયમાં આઈટી નિયમો વધુ કડક બને તેવી શક્યતા છે, જેથી ડિજિટલ સ્પેસને વાંધાજનક સામગ્રી, ફેક ન્યૂઝ અને ડીપફેક જેવા ખતરાઓથી મુક્ત રાખી શકાય.
