ઓનલાઇન છેતરપિંડી થઈ? RBI ના નવા નિયમથી મળશે મોટી રાહત, ૧ જાન્યુઆરીથી બદલાઈ જશે નિયમો!
આજના ડિજિટલ યુગમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ એ આપણી જીવનશૈલીનો એક અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું છે. UPI, નેટ બેંકિંગ કે ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા મિનિટોમાં પૈસાની લેવડ-દેવડ શક્ય બની છે, પરંતુ આ સુવિધાની સાથે ઓનલાઈન ફ્રોડના કિસ્સાઓ પણ ચિંતાજનક રીતે વધ્યા છે. અનેકવાર લોકોના ખાતામાંથી અજાણ્યા વ્યક્તિઓ પૈસા ઉપાડી લે છે અને બેંકોના ચક્કર લગાવવા છતાં લોકોની મહેનતની કમાણી પાછી મળતી નથી. પરંતુ હવે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ સામાન્ય ગ્રાહકોને એક મોટી રાહત આપતો નિર્ણય લીધો છે, જે ૧ જાન્યુઆરી ૨૦૨૭ થી અમલમાં આવશે.
શું છે RBI નો આ નવો નિયમ?
RBI ના આ નવા નિયમ અનુસાર, હવે ડિજિટલ છેતરપિંડી (ફ્રોડ) ના કિસ્સામાં પીડિત ગ્રાહકોને ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધીનું વળતર મળી શકશે. આ એક એવી પહેલ છે જેનો ઉદ્દેશ્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રત્યે સામાન્ય લોકોનો વિશ્વાસ ફરીથી મજબૂત કરવાનો છે. આ નિયમ તમામ પ્રકારના ઇલેક્ટ્રોનિક બેંકિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન પર લાગુ થશે, જેમાં UPI, ઈન્ટરનેટ બેંકિંગ, મોબાઈલ બેંકિંગ, ડેબિટ કાર્ડ, ક્રેડિટ કાર્ડ અને અન્ય તમામ પ્રકારના ઓનલાઈન પેમેન્ટ મોડ સામેલ છે.
ક્યારે મળશે પૂરેપૂરી રકમ પરત?
સામાન્ય રીતે લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે, શું દરેક કિસ્સામાં વળતર મળશે? જવાબ એ છે કે આ બધું ફ્રોડ કેવી રીતે થયું તેના પર નિર્ભર છે.
૧. બેંકની ભૂલ: જો આ છેતરપિંડી બેંકની આંતરિક સિસ્ટમમાં રહેલી ખામી, સુરક્ષામાં કમી અથવા બેંકની કોઈ ભૂલને કારણે થઈ હોય, તો ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય ગણવામાં આવશે. આવા કિસ્સામાં બેંકે ગ્રાહકને પૂરેપૂરી રકમ પરત કરવી જ પડશે.
૨. ત્રીજા પક્ષની ભૂલ: ઘણીવાર ફ્રોડ પેમેન્ટ એપ, પેમેન્ટ ગેટવે કે ટેલિકોમ સેવાઓમાં રહેલી ખામીને કારણે થાય છે. આવા કિસ્સામાં પણ ગ્રાહકને પૂરેપૂરી રકમ પાછી મેળવવાનો અધિકાર છે. પરંતુ અહીં એક મહત્વની શરત છે: ગ્રાહકે ઘટના બન્યાના ૫ કેલેન્ડર દિવસની અંદર પોતાની બેંકમાં ફરિયાદ નોંધાવવી ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.
પોતાની ભૂલ હોય તો પણ મળશે રાહત?
RBI ના આ નિયમની સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે તે ‘ગ્રાહકની ભૂલ’ હોવા છતાં કેટલીક મર્યાદાઓમાં રાહત આપે છે. ઘણીવાર લોકો ભૂલથી કોઈ ફિશિંગ લિંક પર ક્લિક કરી દે છે અથવા અજાણતામાં OTP શેર કરી દે છે. આવી ભૂલ ગ્રાહકની ગણાય છે, પરંતુ જો ગ્રાહક તરત જ બેંકને જાણ કરી દે અને ફરિયાદ નોંધાવે, તો તેને પણ વળતરનો લાભ મળી શકે છે. જોકે, અહીં પણ બેંક તપાસ કરશે કે ગ્રાહકે કેટલી ગંભીર બેદરકારી દાખવી છે. જો બેંક સાબિત કરી શકે કે ગ્રાહકે સ્પષ્ટ ચેતવણીઓને નજરઅંદાજ કરી હતી, તો વળતરની પ્રક્રિયા બદલાઈ શકે છે.
વળતર કેવી રીતે અને કેટલું મળશે?
નિયમ મુજબ, નાના ડિજિટલ ફ્રોડના કિસ્સામાં પાત્ર ગ્રાહકને થયેલા કુલ નુકસાનના ૮૫ ટકા અથવા મહત્તમ ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા – આ બેમાંથી જે ઓછું હોય તે વળતર તરીકે આપવામાં આવશે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમારી સાથે ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાની છેતરપિંડી થઈ હોય, તો તમને ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા સુધીનું વળતર મળી શકે છે. પરંતુ આ સુવિધાનો લાભ લેતી વખતે એક મહત્વની મર્યાદા યાદ રાખવી જોઈએ: આ વળતર એક વ્યક્તિ તેના આખા જીવનકાળમાં માત્ર એક જ વાર મેળવી શકશે. એટલે કે, ગ્રાહકોએ ડિજિટલ લેવડ-દેવડમાં અત્યંત સાવચેતી રાખવી જ પડશે.
વળતરનો ભાર કોણ ઉપાડશે?
આ સૌથી રસપ્રદ પાસું છે. આ વળતર આપવાનો બોજ માત્ર બેંકના માથે નહીં હોય. આ આર્થિક ભાર વહેંચવામાં આવશે. મોટાભાગનો હિસ્સો ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પોતે ઉઠાવશે, જ્યારે બાકીનો ભાગ ગ્રાહકનું પોતાનું બેંક અને જે બેંકના ખાતામાં છેતરપિંડીના પૈસા ગયા છે (લાભાર્થી બેંક), તે બંને તેમની નિશ્ચિત હિસ્સેદારી મુજબ ચૂકવશે. આનાથી સિસ્ટમની જવાબદારી પણ વધશે અને બેંકો સુરક્ષા માટે વધુ સતર્ક બનશે.
ગ્રાહકોએ શું ધ્યાન રાખવું જોઈએ?
નવા નિયમથી રાહત જરૂર મળી છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે આપણે સુરક્ષા પ્રત્યે બેદરકાર બનીએ. હંમેશા યાદ રાખો:
-
કોઈની સાથે પણ ક્યારેય OTP કે પિન શેર ન કરવો.
-
અજાણી લિંક પર ક્લિક કરવાનું ટાળવું.
-
જો ક્યારેય શંકાસ્પદ વ્યવહાર જણાય, તો તરત જ બેંકના કસ્ટમર કેરને જાણ કરવી અથવા RBI ની અધિકૃત વેબસાઇટ પર રિપોર્ટ કરવો.
