હવે ૬૦ વર્ષે નિવૃત્તિનો કન્સેપ્ટ થયો જૂનો! બદલાતા ભારતમાં રિટાયરમેન્ટની વ્યાખ્યા કેમ સાવ બદલાઈ ગઈ?

મોટી ચેતવણી! શું તમે પણ ૬૦ની ઉંમરે રિટાયર થવાનું વિચારો છો? ભૂલ કરતા પહેલાં જાણી લો આ નવો ટ્રેન્ડ

હજુ થોડા વર્ષો પહેલાં સુધી આપણા દેશમાં નિવૃત્તિ (Retirement) એટલે કે રિટાયરમેન્ટનો ખ્યાલ બહુ સીધો અને સ્પષ્ટ હતો. એકવાર તમારી ઉંમર ૫૮ કે ૬૦ વર્ષની થાય એટલે સંગઠિત ક્ષેત્ર (Organised Sector) માં તમારી નોકરી પૂરી થઈ જતી. આ નિવૃત્તિ પછી જીવનનો એક નવો તબક્કો શરૂ થતો જે પેન્શન, આજીવન કરેલી બચત અને સંયુક્ત પરિવારના આર્થિક ટેકા પર આધારિત હતો. પરંતુ બદલાતા સમય સાથે આજે રિટાયરમેન્ટનું આ આખું ચિત્ર ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે.

આજે પરિસ્થિતિ એવી છે કે અનેક લોકો ૬૦ વર્ષની ઉંમર વટાવ્યા પછી પણ સતત કામ કરવાનું પસંદ કરે છે—કેટલાક પોતાની સ્વેચ્છાથી સક્રિય રહેવા માટે, તો કેટલાક આર્થિક મજબૂરીને કારણે. બીજી બાજુ, એવો પણ એક વર્ગ ઊભો થયો છે જે માત્ર ૫૦ વર્ષની ઉંમરે જ એટલો આર્થિક રીતે સક્ષમ અને સુરક્ષિત બની જાય છે કે તેઓ નોકરી છોડીને વહેલા નિવૃત્ત થવાનું વિચારે છે. આ બતાવે છે કે હવે નિવૃત્તિનો સંબંધ તમારી ઉંમર સાથે નથી રહ્યો; અસલી પ્રશ્ન એ છે કે તમે આર્થિક રીતે કેટલા તૈયાર છો.

નિવૃત્તિની વ્યાખ્યા બદલાવા પાછળના મુખ્ય કારણો

ભારતમાં આવી રહેલા આ મોટા સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તન પાછળ કેટલાંક મહત્વનાં પરિબળો કામ કરી રહ્યાં છે:

૧. સરેરાશ આયુષ્યમાં વધારો અને ઉત્તમ હેલ્થકેર

ભારતીયોનું સરેરાશ આયુષ્ય (Life Expectancy) હવે પહેલાં કરતાં ઘણું વધી ગયું છે અને તબીબી સુવિધાઓમાં પણ નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. લોકો લાંબા સમય સુધી શારીરિક અને માનસિક રીતે સ્વસ્થ રહે છે, જેથી તેઓ લાંબી ઇનિંગ્સ રમવા માટે સક્ષમ છે.

૨. ખાનગી ક્ષેત્ર, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ગિગ ઇકોનોમીનો ઉદય

પહેલાંના સમયમાં સરકારી અને જાહેર ક્ષેત્ર (PSU) ની નોકરીઓનું વર્ચસ્વ હતું, જ્યાં નિવૃત્તિની ઉંમર ૫૮ કે ૬૦ વર્ષ નક્કી રહેતી. પરંતુ આજે ખાનગી ક્ષેત્ર, સ્ટાર્ટઅપ્સ, ફ્રીલાન્સિંગ અને ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy) માં કામ કરતા લોકોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. આ ક્ષેત્રોમાં નિવૃત્તિ માટેની કોઈ સત્તાવાર કે નિશ્ચિત વયમર્યાદા હોતી નથી.

ચિંતાજનક આંકડો: ભારત ઝડપથી થઈ રહ્યું છે ‘વૃદ્ધ’

આ પરિવર્તનની પાછળ વસ્તીવિષયક (Demographic) કારણો પણ જવાબદાર છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જનસંખ્યા ભંડોળ (UNFPA) ના ‘ઇન્ડિયા એજિંગ રિપોર્ટ ૨૦૨૩’ ના આંકડા અનુસાર:

• ૨૦૫૦ સુધીનું અનુમાન: વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં ભારતની કુલ વસ્તીના ૨૦ ટકા કરતાં વધુ લોકો ૬૦ વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના હશે.

• ૨૦૪૬ નું ટર્નિંગ પોઇન્ટ: વર્ષ ૨૦૪૬ સુધીમાં ભારતમાં ૬૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોની સંખ્યા ૧૫ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકો કરતાં પણ વધી જશે.

આ આંકડા સ્પષ્ટ સંકેત આપે છે કે આગામી વર્ષોમાં નિવૃત્તિ અને વૃદ્ધાવસ્થા દરમિયાન આર્થિક સુરક્ષા જાળવવી એ દેશના નાગરિકો માટે અત્યાર સુધીનો સૌથી ગંભીર અને જટિલ વિષય બની જશે.

ઉંમર નહીં, ‘ફાઇનાન્સિયલ ફ્રીડમ’ જ અસલી રિટાયરમેન્ટ નક્કી કરશે

આ જ કારણે નાણાકીય નિષ્ણાતો હવે માને છે કે નિવૃત્તિને ઉંમરના ચશ્માથી જોવાનું બંધ કરવું પડશે. નિવૃત્તિ લેવી કે નહીં તેનો આધાર હવે વ્યક્તિની આર્થિક સ્થિતિ કેટલી મજબૂત છે તેના પર નિર્ભર કરે છે.

આનંદ રાથી વેલ્થ લિમિટેડના ડાયરેક્ટર હૃષિકેશ પાલ્વે જણાવે છે કે:

“રિટાયરમેન્ટ હવે ઉંમર આધારિત નિર્ણય રહેવાને બદલે સંપૂર્ણપણે વ્યક્તિગત નાણાકીય નિર્ણય (Personal Financial Decision) બનતો જઈ રહ્યો છે.”

તેમનું વિશ્લેષણ છે કે જૂનું રિટાયરમેન્ટ મોડલ એવા જમાના માટે ડિઝાઇન કરાયું હતું જ્યાં લોકો આખી જિંદગી એક જ સરકારી કંપની કે વિભાગમાં નોકરી કરતા અને ત્યારે લોકોનું સરેરાશ આયુષ્ય પણ ઓછું હતું. પરંતુ આજના પ્રાઇવેટ સેક્ટર અને આંત્રપ્રિન્યોરશિપ (ઉદ્યોગસાહસિકતા) ના યુગે કરિયરની આખી પદ્ધતિ જ બદલી નાખી છે. લોકો હવે ઉંમરના આંકડા પર પહોંચવાની રાહ નથી જોતા, તેઓ માત્ર ત્યારે જ નિવૃત્તિ સ્વીકારે છે જ્યારે તેમની બચત અને રોકાણ ભવિષ્યના ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા સક્ષમ હોય.

૬૦ વર્ષ પછી પણ લાખો લોકો કેમ કરી રહ્યા છે કામ?

આ બદલાવ માત્ર લોકોના વિચારો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પણ સરકારી આંકડા પણ આ વાતની સાક્ષી પૂરે છે. મિનિસ્ટ્રી ઓફ સ્ટેટિસ્ટિક્સ એન્ડ પ્રોગ્રામ ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન (MoSPI) ના પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના આંકડા દર્શાવે છે કે ૬૦ વર્ષ કે તેથી વધુ વયના લોકોનો એક મોટો હિસ્સો આજે પણ વર્કફોર્સ (કાર્યબળ) નો સક્રિય ભાગ છે. એટલે કે, પરંપરાગત નિવૃત્તિ વય વટાવ્યા પછી પણ લાખો ભારતીયો સતત કામ કરી રહ્યા છે.

જો કે, આમ કરવા પાછળના કારણો દરેક વ્યક્તિ માટે જુદા જુદા છે:

૧. શોખ અને અનુભવનો ઉપયોગ: કેટલાક લોકો નિવૃત્ત થઈને ઘરે બેસી રહેવાને બદલે શારીરિક અને માનસિક રીતે સક્રિય રહેવા માંગે છે. તેઓ કન્સલ્ટિંગ અથવા પાર્ટ-ટાઇમ રોલ દ્વારા પોતાના બહોળા અનુભવનો લાભ સોસાયટીને આપે છે.

૨. આર્થિક મજબૂરી: ઘણા લોકો માટે વૃદ્ધાવસ્થામાં પણ કામ કરવું એ શોખ નહીં પણ જીવંત રહેવાની મજબૂરી છે. તેમની જૂની બચત કે પેન્શન આજના મોંઘવારીના યુગમાં રોજિંદા ખર્ચાઓ અને દવાઓનો ખર્ચ ઉઠાવવા માટે અપૂરતી સાબિત થાય છે.

આ જ કારણ છે કે ‘રિટાયરમેન્ટ’ શબ્દનો અર્થ હવે દરેક વ્યક્તિ માટે અનન્ય અને અલગ બની ગયો છે. કોઈ ૫૫ વર્ષે નિવૃત્ત થઈ જાય છે, તો કોઈ ૭૦ વર્ષની ઉંમરે પણ સક્રિયતાથી બિઝનેસ કે નોકરી સંભાળે છે.

વધતી જિંદગી અને આયોજનનું નવું સમીકરણ

ભૂતકાળમાં નિવૃત્તિ પછીનું જીવન ટૂંકું રહેતું હતું, પણ હવે સ્થિતિ બદલાઈ છે. આજે જો કોઈ વ્યક્તિ ૬૦ વર્ષે નિવૃત્ત થાય, તો પણ તેણે આગામી ૨૫ થી ૩૦ વર્ષના લાંબા સમયગાળાના ખર્ચાઓનું આયોજન અગાઉથી કરવું પડે છે.

હૃષિકેશ પાલ્વે આ અંગે વધુ સ્પષ્ટતા કરતા કહે છે કે, નિવૃત્તિનો કોઈ એક સ્ટાન્ડર્ડ નિયમ કે ઉંમર દરેક વ્યક્તિ પર લાગુ કરી શકાય નહીં. નિવૃત્તિનો નિર્ણય લેતી વખતે એ જોવું અનિવાર્ય છે કે તમારી બચત, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કે અન્ય રોકાણો અને ઇન્કમ સોર્સ આગામી ૨૫-૩૦ વર્ષ સુધી ફુગાવા (Inflation) અને મોંઘવારીને પછાડીને તમને નિયમિત આવક આપી શકશે કે નહીં. આ આયોજનમાં હોસ્પિટલ અને મેડિકલ સારવારના સતત વધતા જતા ખર્ચાઓને પણ કેન્દ્ર સ્થાને રાખવા પડશે.