આચાર્ય ચાણક્યએ જણાવ્યું કે કયું ધન છે સાવ નકામું
આજના ભૌતિકવાદી યુગમાં મનુષ્ય દિવસ-રાત માત્ર ને માત્ર પૈસા કમાવવાની આંધળી દોડમાં દોડી રહ્યો છે. જેમ જીવન ટકાવી રાખવા માટે હવા, પાણી અને ખોરાકની અનિવાર્ય જરૂરિયાત છે, તેમ જ આ આધુનિક સમાજમાં સન્માનજનક જીવન જીવવા માટે ધનની જરૂરિયાત પણ ખૂબ વધી ગઈ છે. પરંતુ શું માત્ર બેંક બેલેન્સ વધારી દેવાથી કે તિજોરીઓ ભરી દેવાથી માણસ ખરેખર ધનવાન બની જાય છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર મહાન અર્થશાસ્ત્રી અને કુશળ રાજદ્વારી આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાની ‘ચાણક્ય નીતિ’ (Chanakya Niti) માં ખૂબ જ સચોટ અને વહેવારુ રીતે આપ્યો છે. આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાના શ્લોકો દ્વારા સમજાવ્યું છે કે કેટલાક લોકો અઢળક સંપત્તિના માલિક હોવા છતાં વાસ્તવિક જીવનમાં કંગાળ અને ગરીબ જ રહી જાય છે, કારણ કે તેમની સંપત્તિ સદકાર્યોમાં વપરાતી નથી.
આચાર્ય ચાણક્ય જીવનની જટિલતાઓને ખૂબ જ સરળ ઉદાહરણો દ્વારા ઉકેલવા માટે જાણીતા છે. તેમના મતે, જેવી રીતે ગુણો વિનાનું રૂપ અને નમ્રતા વિનાનું કુળ નકામું છે, તેવી જ રીતે જે ધનનો યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય જગ્યાએ ઉપયોગ ન થાય, તે ધન હોવા છતાં ન હોવા બરાબર છે.
ગુણ વિનાનું સૌંદર્ય અને વ્યવહાર વિનાનું કુળ વ્યર્થ છે
ચાણક્ય નીતિમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે વ્યક્તિ શારીરિક રીતે ગમે તેટલી સુંદર, આકર્ષક કે રૂપવાન હોય, પરંતુ જો તેનામાં સારા ગુણો, દયા અને સંસ્કારોનો અભાવ હશે, તો તેની બાહ્ય સુંદરતા સાવ નકામી છે. માણસની સાચી સુંદરતા તેના ગુણોથી જ પ્રગટે છે. તેવી જ રીતે, જો કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ જ ઉચ્ચ, પ્રતિષ્ઠિત અને અમીર પરિવારમાં જન્મ્યો હોય, પરંતુ તેનું વર્તન કે આચરણ નીચ કક્ષાનું હોય, તો તે પોતાના કુકર્મોથી આખા પરિવારને સમાજમાં બદનામ કરે છે. કુળની શોભા ધનદોલતથી નહીં, પરંતુ પરિવારના સભ્યોના સારા અને નમ્ર વ્યવહારથી વધે છે.
જ્ઞાન અને ધનની સાચી સુંદરતા ક્યાં છુપાયેલી છે?
આચાર્ય ચાણક્યએ જ્ઞાન અને ધનની સરખામણી કરતા એક બહુ ઊંડી વાત કહી છે. તેઓ જણાવે છે કે જ્ઞાનની સુંદરતા અને તેની સાર્થકતા ત્યારે જ સાબિત થાય છે જ્યારે તે જ્ઞાન વ્યક્તિના કાર્યોને સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરવામાં મદદરૂપ બને. જે જ્ઞાન માત્ર પુસ્તકોમાં જ કેદ રહે અને મુશ્કેલીના સમયે માણસના કામમાં ન આવી શકે, તેવા જ્ઞાનનો કોઈ ફાયદો નથી.
બરાબર આ જ નિયમ ધનને પણ લાગુ પડે છે. ધનની વાસ્તવિક સુંદરતા અને તેનો વૈભવ ત્યારે જ શોભે છે જ્યારે તેનો સાચી દિશામાં ઉપયોગ થાય. આચાર્ય ચાણક્યના મતે, પોતાની સંપત્તિને માત્ર લોખંડની તિજોરીઓમાં બંધ કરી રાખવી અથવા કંજૂસાઈ કરીને તેનો સદુપયોગ ન કરવો એ મૂર્ખતા છે. ધનની શોભા સારા કાર્યોમાં રોકાણ કરવાથી, ગરીબો અને જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરવાથી અને સમાજના કલ્યાણ પાછળ ખર્ચ કરવાથી વધે છે.
ધનવાન હોવા છતાં ગરીબ રહેતા લોકો
આચાર્ય ચાણક્ય કહે છે કે જે વ્યક્તિ પાસે ધનનો અખૂટ ભંડાર છે, પરંતુ જો તે ધનનો ઉપયોગ પોતાના પરિવારના સુખ માટે કે સમાજની ભલાઈ માટે કરી શકતો નથી, તો તે વ્યક્તિ ધનવાન હોવા છતાં માનસિક અને આત્મિક રીતે ‘ઠન-ઠન ગોપાલ’ એટલે કે સાવ કંગાળ છે. આવી કંજૂસ વ્યક્તિ માત્ર એ પૈસાની ચોકીદાર બનીને રહી જાય છે. તેના મૃત્યુ પછી એ સંપત્તિ અન્ય લોકોના હાથમાં ચાલી જાય છે અને તેનો કોઈ અર્થ સરતો નથી. તેથી, આવી સંપત્તિ સદ્ગતિને પામતી નથી અને નકામી સાબિત થાય છે.
બીજી તરફ, આ દુનિયામાં જે વ્યક્તિ વિદ્વાન છે, જેનામાં જ્ઞાન અને વિવેક છે, તેની પ્રશંસા ચારેય દિશાઓમાં થાય છે. જ્ઞાની વ્યક્તિ પોતાની બુદ્ધિના બળે ગમે ત્યાં આદર, માન-સન્માન અને ધન આપોઆપ પ્રાપ્ત કરી લે છે. જ્ઞાન એક એવી અદભુત શક્તિ છે જેની પૂજા દરેક દેશ અને કાળમાં થાય છે. તેથી, આચાર્ય ચાણક્યનો સનાતન સંદેશ એ જ છે કે પૈસા કમાવવાની સાથે-સાથે ગુણ, જ્ઞાન અને દાનવૃત્તિ કેળવો, કારણ કે આ ત્રણ બાબતો જ મનુષ્યને સાચા અર્થમાં ધનવાન અને ભાગ્યશાળી બનાવે છે.
