યુધિષ્ઠિરની બીજી પત્ની દેવિકા – ઇતિહાસના પૃષ્ઠોમાં ખોવાયેલું એક નામ

મહાભારતનું અજાણ્યું પાત્ર: કોણ હતી યુધિષ્ઠિરની બીજી પત્ની દેવિકા?

મહાભારત એ માત્ર એક યુદ્ધની વાર્તા નથી, પણ માનવીય સંબંધો અને ધર્મના જટિલ તાણાવાણાનું મહાકાવ્ય છે. જ્યારે આપણે પાંડવોની પત્નીઓની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે મનમાં પહેલું નામ દ્રૌપદીનું આવે છે. પરંતુ મહર્ષિ વેદ વ્યાસ રચિત મહાભારતમાં ઉલ્લેખ છે કે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરના બીજા લગ્ન શિબિ દેશના રાજા ગોવસેનની પુત્રી દેવિકા સાથે થયા હતા. દેવિકાના અસ્તિત્વ અને તેના પુત્ર યૌધેય વિશેની માહિતી આજે પણ ઘણા લોકો માટે આશ્ચર્યજનક છે.

કોણ હતી દેવિકા?

દેવિકા શિબિ રાજ્યની અત્યંત સુંદર અને ગુણવાન રાજકુમારી હતી. મહાભારતમાં તેને ‘સ્ત્રીઓમાં રત્ન’ સમાન ગણાવવામાં આવી છે. યુધિષ્ઠિર જે પોતે ધર્મ અને ન્યાયના મૂર્તિમંત સ્વરૂપ હતા, તેમની પત્ની તરીકે દેવિકાએ હંમેશા પડદા પાછળ રહીને પણ પોતાના ધર્મનું પાલન કર્યું હતું. તે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પરમ ભક્ત હતી અને તેની શ્રદ્ધા અટલ હતી. પૌરાણિક માન્યતા મુજબ, દેવિકાને યમરાજ (ધર્મરાજ) ની પત્ની માતા ઉર્મિલાનો અવતાર માનવામાં આવે છે.

લગ્નનું રહસ્ય અને વનવાસનો ત્યાગ

યુધિષ્ઠિર અને દેવિકાના લગ્ન ક્યારે થયા તે અંગે મિશ્ર અભિપ્રાયો છે. કેટલાક ગ્રંથો અનુસાર, દ્રૌપદી સાથેના લગ્ન પછી અને પાંડવોના વનવાસ પહેલા યુધિષ્ઠિરના રાજ્યાભિષેક સમયે આ લગ્ન થયા હતા. જોકે, એક રસપ્રદ તથ્ય એ છે કે જ્યારે પાંડવો ૧૪ વર્ષના વનવાસ માટે નીકળ્યા, ત્યારે દેવિકા તેમની સાથે જંગલમાં ન ગઈ. તે પોતાની સાસુ માતા કુંતીની સેવા કરવા માટે હસ્તિનાપુરમાં જ રહી. આ તેના ત્યાગ અને સમર્પણની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે.

પુત્ર યૌધેય: વિસરાયેલો વીર

યુધિષ્ઠિર અને દેવિકાના પુત્રનું નામ યૌધેય હતું. યૌધેયનો ઉલ્લેખ કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં આવે છે. તે પાંડવો પક્ષે લડતા લડતા વીરગતિ પામ્યો હતો. પિતા યુધિષ્ઠિરની જેમ જ તે ન્યાયી અને શૂરવીર હતો, પરંતુ તેની કથા દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો (ઉપપાંડવો) અને અભિમન્યુની કથાની સામે જનમાનસમાં એટલી ખ્યાતિ મેળવી શકી નહીં.

દ્રૌપદી સાથેના સંબંધો

મહાભારતમાં પત્નીઓ વચ્ચેની ઈર્ષ્યા સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે, પરંતુ દેવિકાનું પાત્ર અલગ હતું. તેણીએ હંમેશા દ્રૌપદી સાથે સૌહાર્દપૂર્ણ સંબંધો જાળવી રાખ્યા હતા. દ્રૌપદી પણ દેવિકાનો આદર કરતી હતી. હસ્તિનાપુર અને ઇન્દ્રપ્રસ્થના મહેલોમાં દેવિકાએ હંમેશા શાંત અને ભક્તિમય જીવન જીવવાનું પસંદ કર્યું, જેના કારણે તે ક્યારેય રાજકીય વિવાદોનો હિસ્સો ન બની.

અંતિમ પ્રયાણ

દેવિકાના મૃત્યુનો ચોક્કસ ઉલ્લેખ મુખ્ય લખાણોમાં મળતો નથી, પરંતુ લોકવાયકા મુજબ, જ્યારે પાંડવો તેમની અંતિમ યાત્રા (મહાપ્રસ્થાન) માટે હિમાલય તરફ નીકળ્યા, તે પહેલા અથવા તે દરમિયાન દેવિકાએ પોતાનો દેહ ત્યાગ કર્યો હતો.
૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના આજના સમયમાં જ્યારે આપણે સ્ત્રી સશક્તિકરણ અને શાંતિપૂર્ણ અસ્તિત્વની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે દેવિકાનું પાત્ર એક આદર્શ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. તે દર્શાવે છે કે ઇતિહાસમાં માત્ર એ જ લોકો યાદ નથી રહેતા જેઓ યુદ્ધના મેદાનમાં હોય, પણ એ લોકો પણ મહત્વના છે જેઓ પૃષ્ઠભૂમિમાં રહીને ધર્મ અને પરિવારને જોડી રાખે છે.