મહાભારત કથા: શકુનિ તો માત્ર નિમિત્ત હતો, અસલી અધર્મ તો કૌરવોની સભામાં બેઠેલા ‘મહારથીઓ’ના મૌનથી થયો
મહાભારતની રણભૂમિ કુરુક્ષેત્રમાં જ્યારે શંખનાદ થયો, ત્યારે તે માત્ર બે પરિવારો વચ્ચેની મિલકતની લડાઈ નહોતી, પણ સત્ય અને અસત્ય વચ્ચેનું મહાયુદ્ધ હતું. આ યુદ્ધમાં ભગવાન કૃષ્ણે અર્જુનના સારથિ બનીને ન્યાયની સ્થાપના કરી, તેથી તેઓ હીરો છે. બીજી તરફ, શકુનિએ પોતાના કપટથી પાંડવોને વનવાસ મોકલ્યા, તેથી તે ખલનાયક છે. પરંતુ ઇતિહાસ અને વિવેચકો માને છે કે જો સભામાં બેઠેલા વડીલોએ યોગ્ય સમયે અવાજ ઉઠાવ્યો હોત, તો કદાચ આ રક્તપાત ટળી શક્યો હોત. આ સંદર્ભમાં ભીષ્મ પિતામહનું પાત્ર અત્યંત જટિલ બની જાય છે.
પ્રતિજ્ઞાનું અંધકારમય બંધન
ભીષ્મ પિતામહ એટલે કે ગંગાપુત્ર દેવવ્રત. તેમની ઓળખ જ તેમની ‘ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞા’ હતી. તેમણે હસ્તિનાપુરના સિંહાસનનું રક્ષણ કરવાનું અને આજીવન અપરિણીત રહેવાનું વ્રત લીધું હતું. પરંતુ, ઘણીવાર વ્યક્તિગત પ્રતિજ્ઞાઓ જ્યારે રાષ્ટ્રહિત કે માનવતા કરતાં મોટી થઈ જાય છે, ત્યારે તે વિનાશનું કારણ બને છે. ભીષ્મે સિંહાસન પ્રત્યેની વફાદારીને ધર્મ માની લીધો હતો. દુર્યોધન જ્યારે એક પછી એક અધર્મ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે ભીષ્મ તેને રોકી શકવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવા છતાં, પોતાની પ્રતિજ્ઞાના બંધનમાં બંધાયેલા રહ્યા. તેમનું આ બંધન આખરે કૌરવ વંશના અંતનું કારણ બન્યું.
દ્રૌપદીનું ચીરહરણ: મૌન જે પાપ બની ગયું
મહાભારતનું સૌથી કલંકિત પ્રકરણ એટલે ભરેલી સભામાં દ્રૌપદીનું અપમાન. જ્યારે દુશાસન દ્રૌપદીના વસ્ત્રો ખેંચી રહ્યો હતો, ત્યારે તે સભામાં ભીષ્મ પિતામહ, ગુરુ દ્રોણ અને કૃપાચાર્ય જેવા મહાન જ્ઞાનીઓ હાજર હતા. ભીષ્મ જેવા યોદ્ધા, જેમના એક હુકમથી દુર્યોધનની હિંમત તૂટી ગઈ હોત, તેમણે નજર ઝુકાવીને મૌન રહેવાનું પસંદ કર્યું. તેઓ ધર્મની સૂક્ષ્મતામાં અટવાઈ ગયા કે “દ્રૌપદીને જુગારમાં હારવી તે કાયદેસર છે કે નહીં?” આ બૌદ્ધિક ચર્ચામાં તેઓ ‘માનવતાનો ધર્મ’ ભૂલી ગયા. તેમનું આ મૌન જ શકુનિના કપટ કરતાં વધુ ઘાતક સાબિત થયું, કારણ કે જ્યારે રક્ષક જ મૌન બની જાય, ત્યારે ભક્ષક બેફામ બને છે.
અધર્મના પક્ષે લડવાની મજબૂરી?
ભીષ્મ અંતરાત્માથી જાણતા હતા કે પાંડવો સત્યના માર્ગ પર છે. તેઓ જાણતા હતા કે જ્યાં કૃષ્ણ છે ત્યાં જ વિજય છે. છતાં, તેમણે કૌરવોની સેનાનું સેનાપતિપદ સ્વીકાર્યું. ‘અન્નનું ઋણ’ ચૂકવવાના નામે તેમણે અધર્મને પોતાનું બળ પૂરું પાડ્યું. જો ભીષ્મ શરૂઆતથી જ શસ્ત્રો નીચે મૂકી દેત અથવા પાંડવોનો પક્ષ લેત, તો દુર્યોધનમાં યુદ્ધ કરવાની હિંમત જ ન હોત.
તીરની શય્યા: મૌનનું પ્રાયશ્ચિત
મહાભારતના અંતે ભીષ્મ પિતામહને જ્યારે અર્જુને શરશય્યા (તીરની શય્યા) પર સુવાડ્યા, ત્યારે તે માત્ર યુદ્ધની ઈજા નહોતી. પૌરાણિક કથાઓ કહે છે કે ભીષ્મે પોતાની પીડા દરમિયાન કૃષ્ણને પૂછ્યું હતું કે “મેં એવું કયું પાપ કર્યું કે મને આટલી ભયાનક સજા મળી?” ત્યારે કૃષ્ણે તેમને યાદ અપાવ્યું હતું કે જ્યારે દ્રૌપદી કરગરી રહી હતી, ત્યારે તમારું લોહી કેમ ઉકળ્યું નહીં? તે સમયે તમારી શક્તિ કામ ન આવી, તેથી આજે તમારી આ શક્તિ તીરો દ્વારા લોહી બનીને વહી રહી છે. તીરની શય્યા એ એમના ‘મૌન પાપ’નું પ્રાયશ્ચિત હતું.
શકુનિએ તો પાસાં ફેંક્યા હતા, પણ તે પાસાંને સ્વીકારનાર અને તેનાથી થતા અધર્મને જોનારા ‘વડીલો’ વધુ જવાબદાર હતા. મહાભારત આપણને શીખવે છે કે જ્યારે આપણી સામે કોઈ અનાચાર થતો હોય, ત્યારે મૌન રહેવું એ પણ ગુનામાં ભાગીદારી છે. ભીષ્મ પિતામહ આદરણીય હોવા છતાં, ઇતિહાસ તેમને એવા વ્યક્તિ તરીકે યાદ રાખે છે જેમની એક ‘હા’ એ કદાચ લાખો લોકોના જીવ બચાવ્યા હોત.
