આત્માને મોહમુક્ત કરવા માટે કેમ જરૂરી છે આ પરંપરા? જાણો અંતિમ સંસ્કારના આ વિધિનું મહત્વ
હિંદુ ધર્મમાં માનવ જીવનને સંસ્કારોની એક શ્રેણી માનવામાં આવે છે. જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી કુલ 16 સંસ્કારોનું વર્ણન મળે છે, જેમાં ‘અંતિમ સંસ્કાર’ અથવા ‘દાહ સંસ્કાર’ સોળમો અને છેલ્લો સંસ્કાર છે. તેને ‘અંત્યેષ્ટિ’ પણ કહેવામાં આવે છે. માન્યતાઓ અનુસાર, મૃત્યુ એ માત્ર શરીરનો અંત છે, આત્માનો નહીં. દાહ સંસ્કાર એ પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા આત્માનો તેના નશ્વર શરીર અને આ ભૌતિક સંસાર સાથેનો મોહ ભંગ કરવામાં આવે છે. આ સંસ્કાર દરમિયાન ઘણી પરંપરાઓ નિભાવવામાં આવે છે, જેમાંનો એક સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિયમ છે— દાહ સંસ્કાર પછી સ્મશાનથી પાછા ફરતી વખતે પાછળ વળીને ન જોવું. ચાલો વિગતવાર જાણીએ કે આ પરંપરા પાછળની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને મનોવૈજ્ઞાનિક કારણો શું છે.
આત્માનું અસ્તિત્વ અને ગીતાનો સાર
શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું છે કે આત્મા અમર છે.
નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ નૈનં દહતિ પાવકઃ ।
ન ચૈનં ક્લેદયન્ત્યાપો ન શોષયતિ મારુતઃ ॥
અર્થાત્, આત્માને શસ્ત્રો કાપી શકતા નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, જળ ભીંજવી શકતું નથી અને વાયુ તેને સુકવી શકતો નથી. જ્યારે વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે શરીર નિર્જીવ થઈ જાય છે, પરંતુ આત્મા ત્યાં જ હાજર રહે છે. તે પોતાના અંતિમ સંસ્કારની દરેક ક્રિયા અને પોતાના સ્વજનોના વિલાપને જોઈ રહ્યો હોય છે. દાહ સંસ્કારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આત્માને એવો ભાસ કરાવવાનો છે કે હવે તેનું આ શરીરમાં કોઈ સ્થાન રહ્યું નથી.
પાછળ વળીને ન જોવા પાછળના ધાર્મિક કારણો
ગરુડ પુરાણ અને અન્ય શાસ્ત્રો અનુસાર, મૃત્યુ પછી પણ આત્માનો પોતાના પરિવાર અને સગા-સંબંધીઓ પ્રત્યે ઊંડો લગાવ (મોહ) કાયમ રહે છે. આ મોહને કારણે જ આત્મા શરીર છોડ્યા પછી પણ પોતાના ઘર અને સ્વજનોની આસપાસ ભટકતો રહે છે.
-
મોહના બંધનને તોડવું: શબને મુખાગ્નિ આપવાનો અર્થ છે આત્માને શરીરના બંધનમાંથી મુક્ત કરવો. જ્યારે સ્વજનો દાહ સંસ્કાર પછી સ્મશાનની બહાર નીકળે છે અને પાછળ વળીને જોતા નથી, ત્યારે તે એક સંકેત હોય છે કે હવે મૃતક સાથેના તેમના તમામ સાંસારિક સંબંધો સમાપ્ત થઈ ગયા છે.
-
આત્માને વિદાય થવાનો સંકેત: જો સ્વજનો વારંવાર પાછળ વળીને જુએ છે, તો આત્માને એવો ભાસ થાય છે કે તેનો પરિવાર હજુ પણ તેની સાથે જોડાયેલો છે અને તેને યાદ કરી રહ્યો છે. આનાથી આત્માને સાંસારિક મોહ ત્યાગવામાં અને પોતાની આગળની યાત્રા પર જવામાં મુશ્કેલી પડે છે. પાછળ વળીને ન જોવું એ એ વાતનું પ્રતીક છે કે પરિવારે તેને અંતિમ વિદાય આપી દીધી છે અને હવે તેણે આ દુનિયાની આશા છોડી દેવી જોઈએ.
13 દિવસનો મહત્વનો સમય
હિંદુ માન્યતાઓ અનુસાર, મૃત્યુ પછીના આગામી 13 દિવસ સુધી આત્મા પોતાના સ્વજનોની વચ્ચે જ રહે છે. આ દરમિયાન કરવામાં આવતા કર્મકાંડો (જેમ કે પિંડદાન, ગરુડ પુરાણનું પઠન અને તેરમુ) નો ઉદ્દેશ્ય આત્માને શાંતિ પ્રદાન કરવાનો અને તેને પિતૃલોક કે આગામી જન્મની યાત્રા માટે તૈયાર કરવાનો હોય છે. જો દાહ સંસ્કારના તરત પછી સ્વજનો ભાવુક થઈને પાછળ વળીને જુએ છે, તો આત્મા વધુ વ્યાકુળ થઈ જાય છે, જેનાથી તેને મૃત્યુના ચક્રને સ્વીકારવામાં વધુ પીડા થાય છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક મહત્વ
ધાર્મિક કારણો ઉપરાંત, આ પરંપરાનું એક ઊંડું મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું પણ છે:
-
દુઃખથી આગળ વધવું: પાછળ વળીને જોવું એ ભૂતકાળ અને દુઃખ સાથે જોડાયેલા રહેવાનું પ્રતીક છે. દાહ સંસ્કાર પછી આગળ વધવું એ દર્શાવે છે કે જીવન નિરંતર ચાલતી પ્રક્રિયા છે અને વ્યક્તિએ સત્યનો સ્વીકાર કરીને આગળ વધવું જોઈએ.
-
સકારાત્મક ઉર્જાનો સંચાર: સ્મશાનને નકારાત્મક ઉર્જાનું સ્થાન માનવામાં આવે છે. ત્યાંથી સીધા પાછળ વળ્યા વગર પાછા આવવું વ્યક્તિને માનસિક રીતે મજબૂત બનાવે છે કે તેણે પોતાની જવાબદારી પૂર્ણ કરી લીધી છે.
નિષ્કર્ષ: સન્માનપૂર્વક વિદાય
અંતિમ સંસ્કારની દરેક પરંપરા પાછળ કોઈને કોઈ ઊંડું રહસ્ય છુપાયેલું હોય છે. દાહ સંસ્કાર પછી પાછળ વળીને ન જોવું એ માત્ર એક વિધિ નથી, પરંતુ તે મૃતકની આત્મા પ્રત્યેનું સન્માન અને તેના શાંતિપૂર્ણ ગમનની કામના છે. આ પરંપરા આપણને શીખવે છે કે મૃત્યુ પછી આત્માએ પોતાની નવી યાત્રા પર જવાનું હોય છે અને સ્વજનોએ તેને પૂરા હૃદયથી મુક્ત કરી દેવો જોઈએ જેથી તે કોઈ પણ મોહ-પાશ વગર પરમાત્મામાં લીન થઈ શકે.
