ઓઝેમ્પિકનું પેટન્ટ ખતમ! ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓ બનાવશે સસ્તી દવા, જાણો કોણ કરી શકે છે તેનો ઉપયોગ.
વિશ્વભરમાં વજન ઘટાડવા અને ડાયાબિટીસના નિયંત્રણ માટે સૌથી વધુ ચર્ચિત એવી ‘ઓઝેમ્પિક’ (Ozempic) દવા હવે ટૂંક સમયમાં ભારતીયો માટે સસ્તી અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ બની શકે તેમ છે. આ દવામાં રહેલા મુખ્ય ઘટક ‘સેમાગ્લુટાઈડ’ (Semaglutide) પર મૂળ કંપનીનું પેટન્ટ ટૂંક સમયમાં સમાપ્ત થવા જઈ રહ્યું છે. આ ફેરફારને કારણે ભારતીય ફાર્મા કંપનીઓ માટે આ દવાનું જેનરિક અને દેશી વર્ઝન બનાવવાનો માર્ગ મોકળો થયો છે. ઓઝેમ્પિક જેવી મોંઘી દવાઓ અત્યાર સુધી સામાન્ય માણસની પહોંચથી બહાર હતી, પરંતુ હવે તેનું દેશી સંસ્કરણ આવવાથી લાખો લોકોને રાહત મળશે. જોકે, આ દવાનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તે શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવું અત્યંત અનિવાર્ય છે.
સેમાગ્લુટાઈડ શું છે અને તે શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરે છે?
સેમાગ્લુટાઈડ એ ‘GLP-1 રિસીપ્ટર એગોનિસ્ટ’ નામની શ્રેણીની દવા છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તે આપણા શરીરમાં કુદરતી રીતે બનતા હોર્મોન ‘ગ્લુકાગન-લાઈક પેપ્ટાઈડ-1’ ની નકલ કરે છે. અમૃતા હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડો. મોહિત શર્માના જણાવ્યા અનુસાર, આ દવા શરીરમાં મુખ્ય ચાર રીતે કાર્ય કરે છે. પ્રથમ, જ્યારે લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધે છે, ત્યારે તે સ્વાદુપિંડ (Pancreas) ને વધુ ઇન્સ્યુલિન બનાવવાનો સંકેત આપે છે. બીજું, તે શરીરમાં સુગર વધારતા હોર્મોન ‘ગ્લુકાગન’ ના સ્તરને નિયંત્રિત કરે છે.
આ ઉપરાંત, આ દવાની સૌથી મહત્વની અસર પાચનતંત્ર અને મગજ પર થાય છે. તે પેટ ખાલી થવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરી દે છે, જેના કારણે જમ્યા પછી બ્લડ સુગરમાં અચાનક ઉછાળો આવતો નથી. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, તે મગજના તે ભાગ પર અસર કરે છે જે ભૂખને નિયંત્રિત કરે છે. આનાથી વ્યક્તિને લાંબા સમય સુધી પેટ ભરેલું હોવાનો અહેસાસ થાય છે, પરિણામે તે ઓછી કેલરી લે છે અને વજન ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. આ જ કારણ છે કે હોલીવુડથી લઈને બોલીવુડ સુધીના સેલેબ્રિટીઝમાં આ દવા વજન ઘટાડવા માટે અત્યંત લોકપ્રિય બની છે.
કોણ કરી શકે આ દવાનો ઉપયોગ? અને તેના સંભવિત જોખમો
સેમાગ્લુટાઈડ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય નથી. તેનો પ્રાથમિક ઉપયોગ ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં બ્લડ સુગર લેવલને નિયંત્રિત કરવા માટે કરવામાં આવે છે. આ સિવાય, જે વ્યક્તિઓનો BMI (Body Mass Index) ઘણો વધારે છે અને જેમને મેદસ્વીપણાને કારણે સ્વાસ્થ્ય સંબંધી ગંભીર જોખમો છે, તેમને જ ડોકટરો આ દવાની સલાહ આપે છે. વજન ઘટાડવા માટે આ એક જાદુઈ લાકડી જેવી લાગી શકે છે, પરંતુ તેના કેટલાક આડઅસરો (Side Effects) પણ છે જેની અવગણના કરી શકાય તેમ નથી.
સામાન્ય આડઅસરોમાં જીવ મચલાવવો, ઉલટી, અતિસાર (ઝાડા), કબજિયાત અને પેટમાં ગરબડનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં ભૂખ બિલકુલ મરી જાય છે. જોકે, ગંભીર કિસ્સાઓમાં તેનાથી સ્વાદુપિંડનો સોજો (Pancreatitits), પિત્તાશયની બીમારી અથવા ડિહાઈડ્રેશનને કારણે કિડનીને નુકસાન થવાનું જોખમ રહેલું છે. ડાયાબિટીસની અન્ય દવાઓ સાથે જો આ દવાનું મિશ્રણ થાય, તો લોહીમાં સુગર એકદમ ઓછી થઈ જવાનું (Hypoglycemia) જોખમ પણ રહે છે. આ સિવાય થાઈરોઈડ સંબંધી સમસ્યાઓ ધરાવતા દર્દીઓએ આ દવાથી ખાસ સાવધ રહેવું જોઈએ.
ડૉક્ટરની સલાહ વગર ઉપયોગ કરવો કેમ જોખમી છે?
સૌથી મહત્વની અને ધ્યાન રાખવા જેવી બાબત એ છે કે સેમાગ્લુટાઈડ કોઈ કોસ્મેટિક શોર્ટકટ કે સાધારણ હેલ્થ સપ્લીમેન્ટ નથી. તે એક ‘પ્રિસ્ક્રિપ્શન મેડિસિન’ છે, એટલે કે તે માત્ર ડૉક્ટરની લેખિત સલાહ પછી જ લેવી જોઈએ. તેને મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે ખરીદીને (Over-The-Counter) વાપરવી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ડૉક્ટર દર્દીની અન્ય બીમારીઓ, હૃદયની સ્થિતિ અને કિડનીના ફંક્શનની તપાસ કર્યા પછી જ આ દવાનો ડોઝ નક્કી કરે છે.
ભારતમાં જ્યારે તેનું સસ્તું વર્ઝન ઉપલબ્ધ થશે, ત્યારે લોકોમાં તેનો સ્વયં-ઉપયોગ વધવાની શક્યતા છે. પરંતુ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે વજન ઘટાડવા માટે માત્ર દવા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સંતુલિત આહાર અને વ્યાયામ પણ એટલા જ જરૂરી છે. જો આ દવા કોઈ પણ તબીબી દેખરેખ વગર લેવામાં આવે, તો તે લાંબા ગાળે શરીરના આંતરિક અંગોને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી, જ્યારે પણ આ દવા બજારમાં આવે, ત્યારે હંમેશા નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લીધા પછી જ તેનો પ્રારંભ કરવો હિતાવહ છે.
